LocationsParvarish kimning zimmasida? O‘zbekiston yoshlari adolatliroq parvarish iqtisodiyoti uchun ovoz bermoqda
16-June, 2026
Ota-onalar ishda bo‘lganida kichik yoshdagi bolalarga kim qaraydi? Keksaygan qarindoshlar mustaqil harakatlana olmay qolganda ularga kim yordam beradi? Nogironligi bo‘lgan oila a’zolarining ehtiyojlarini kim ta’minlaydi? Aksariyat hollarda bu vazifalarni oila a’zolari va ko‘pincha ayollar zimmasiga oladi.
Bugungi kunda O‘zbekiston chuqur demografik va iqtisodiy o‘zgarishlar davrini boshdan kechirmoqda. Aholi sonining tez sur’atlarda o‘sishi, umr davomiyligining ortishi hamda 36 milliondan ortiq aholining turli darajada parvarish va ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimlariga ehtiyoj sezishi natijasida parvarish iqtisodiyoti mamlakat kelajagi uchun eng muhim siyosiy yo‘nalishlardan biriga aylanmoqda. Biroq BMT Taraqqiyot Dasturining (UNDP) “Kelajak uchun g‘amxo‘rlik: O‘zbekistondan saboqlar” nomli yangi hisobotida ta’kidlanishicha, mavjud parvarish tizimi — bolalar parvarishi, keksalar parvarishi, nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun xizmatlar va haq to‘lanadigan parvarish mehnati hanuz tarqoq holatda qolmoqda, yetarlicha moliyalashtirilmagan va asosan ayollarning haq to‘lanmaydigan mehnatiga tayanadi.
Ammo bu milliy muhokamada yana bir muhim ovoz bor — yoshlar ovozi. UNDP yoshlarning fikrlarini 500 nafardan ortiq respondentni qamrab olgan maslahatlashuvlar va onlayn so‘rovnoma orqali to‘pladi. Ishtirokchilarning 70 foizini ayollar tashkil etdi. Natijalar genderga sezgir islohotlarga kuchli ehtiyoj mavjudligini ko‘rsatdi: yoshlarning 90 foizdan ortig‘i davlat moliyasini boshqarishda gender tengligi omillarini hisobga olishni qo‘llab-quvvatlaydi. Ular barchani o‘ylantiradigan oddiy, ammo kuchli fikrni ilgari surdilar:
“Parvarish yukini jamiyat bo‘ylab adolatli taqsimlamasdan, ijtimoiy xizmatlarni rivojlantirmasdan va har bir bola, ayol hamda oilani munosib qo‘llab-quvvatlamasdan turib, adolatli jamiyat qurishning imkoni yo‘q.”
Ushbu blog UNDPning parvarish iqtisodiyoti bo‘yicha hisoboti va yoshlar bilan o‘tkazilgan maslahatlashuvlar natijalarini birlashtirib, yoshlar O‘zbekistonda parvarish tizimining kelajagini qanday tasavvur qilayotgani hamda yanada adolatli jamiyat barpo etish uchun qanday islohotlarni zarur deb bilishini yoritadi.
Parvarish yukining asosiy qismi ayollar zimmasida va bu yoshlarni tashvishga solmoqda
Haq to‘lanmaydigan parvarish mehnati hanuz asosan genderga bog‘liq tarzda taqsimlanadi. O‘zbekistonda ayollar erkaklarga nisbatan uy ishlari va bolalar parvarishiga ikki baravardan ko‘proq vaqt sarflaydi. Ko‘zga ko‘rinmaydigan bu mehnatning oqibatlari esa juda yaqqol:
- So‘nggi o‘n yil ichida ayollarning mehnat bozoridagi ishtiroki 45,7 foizdan 41,2 foizga kamaydi.
- Gender ish haqi tafovuti — ayollar erkaklarga nisbatan o‘rtacha 34 foiz kam daromad oladi.
- 19–30 yoshdagi yosh ayollar orasida NEET (ta’limda, ishda yoki kasbiy tayyorgarlikda bo‘lmaganlar) ko‘rsatkichi yuqori bo‘lib, taxminan 74 foizni tashkil etadi.
- Ayniqsa 3 yoshgacha bo‘lgan bolalar uchun parvarish xizmatlarining yetishmasligi sababli ayollarning kasbiy faoliyati uzilib qolmoqda.
Yoshlar bilan maslahatlashuvlar o‘tkazilgan barcha hududlarda ishtirokchilar haq to‘lanmaydigan parvarish mehnatini ayollarning iqtisodiy va ijtimoiy hayotdagi faolligiga to‘sqinlik qilayotgan eng katta omillardan biri sifatida ta’rifladilar. Yosh erkaklar an’anaviy qarashlar ayollarga nisbatan adolatsiz kutishlarni shakllantirayotganidan xavotir bildirsalar, yosh ayollar bolalar parvarishi xizmatlarining yetishmasligi ta’lim va ish imkoniyatlarini cheklayotganini ta’kidladilar.
Samarqandlik ishtirokchilardan biri bu masalaga juda aniq baho berdi:
“Agar qiz bola o‘qish bilan ukalari va singillariga qarash o‘rtasida tanlov qilishga majbur bo‘lsa, biz tenglik haqida gapira olmaymiz.”
Bolalar parvarishidagi bo‘shliqlar — mamlakat oldidagi eng dolzarb masalalardan biri
UNDP hisoboti 0–3 yoshdagi bolalar uchun xizmatlar sohasida jiddiy bo‘shliq mavjudligini ko‘rsatadi. 3–6 yoshli bolalar uchun maktabgacha ta’lim qamrovi sezilarli darajada kengaygan bo‘lsa-da, kichik yoshdagi bolalar uchun parvarish xizmatlari hanuz cheklangan va ko‘pchilik uchun qimmat hisoblanadi.
Yoshlar bilan maslahatlashuvlar davomida:
- Respondentlarning 71 foizi bolalar parvarishi xizmatlarining yetishmasligini ayollar bandligini cheklayotgan eng muhim omil deb baholadi.
- Yosh oilalar farzandli bo‘lish iqtisodiy barqarorlikka salbiy ta’sir ko‘rsatishidan xavotir bildirdi.
Ko‘plab ishtirokchilar mahalla yoki jamoaga asoslangan bolalar parvarishi markazlari hamda ish beruvchilar qo‘llab-quvvatlaydigan bog‘chalar tashkil etishni taklif qildi.
Bu xalqaro tajriba bilan hamohang: bolalar parvarishi xizmatlarini kengaytirish ayollarning mehnat bozoridagi ishtirokini oshirish va kambag‘allikni kamaytirish bo‘yicha eng samarali siyosatlardan biri hisoblanadi.
Yoshlar keksalar va nogironligi bo‘lgan shaxslar parvarishini ijtimoiy adolatning muhim qismi deb biladi
Prognozlarga ko‘ra, 2050-yilga borib O‘zbekistonda 65 yoshdan oshgan aholi soni uch baravar ko‘payadi. Nogironlik holatlari ham, ayniqsa katta yoshdagi ayollar orasida, ortishi kutilmoqda.
Yoshlar bilan maslahatlashuvlar natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi:
- Keksalar o‘zlarini yolg‘iz his qilmasliklari uchun jamoaga asoslangan parvarish xizmatlarini rivojlantirish keng qo‘llab-quvvatlanmoqda.
- Nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun inklyuziv xizmatlar, qulay infratuzilma va transport tizimlariga ehtiyoj mavjud.
- Parvarish xodimlari sifatli tayyorgarlikdan o‘tishi, munosib ish haqi olishi va huquqiy himoyaga ega bo‘lishi kerakligi haqida aniq talablar bildirildi.
Yoshlar ko‘pincha keksaygan qarindoshlarga qarash mas’uliyati oiladagi ayollar zimmasiga tushishini, bu esa qizlarning ta’lim olishi va yosh ayollarning ishlash imkoniyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatishini qayd etdilar.
Haq to‘lanadigan parvarish mehnati: yoshlar parvarish xodimlari uchun munosib sharoitlarni istaydi
UNDP hisoboti bolalar parvarishi, ijtimoiy ish va uy xizmatlari kabi parvarish mehnati yetarlicha qadrlanmasligi va kam haq to‘lanishini ko‘rsatadi. Yoshlar bilan maslahatlashuvlar ham bu tashvishni tasdiqladi.
Yoshlarning fikricha:
- Parvarish xodimlari uchun yaxshiroq ish haqi, mehnat shartnomalari va ijtimoiy himoya kafolatlari zarur.
- Uy xizmatchilari va enagalar norasmiy sektorda qolmasligi kerak.
Parvarish kasblariga ko‘proq erkaklarni jalb qilish va parvarish kimning vazifasi ekanligi haqidagi stereotiplarni bartaraf etish muhim. Bundan tashqari, yoshlarning 80 foizdan ortig‘i haq to‘lanmaydigan parvarish mehnatini rasmiy ravishda tan olish tarafdori. Yoshlarning 63 foizi “Erkaklar oilaning asosiy boquvchisi, ayollar esa asosan uy ishlari uchun mas’ul bo‘lishi kerak” degan qarashni rad etadi.
Bu nafaqat gender tengligini qo‘llab-quvvatlaydi, balki kelajak mehnat bozorining yangi va muhim tarmog‘i uchun poydevor yaratadi.
Yoshlar o‘zgarishlarga boshchilik qilishga tayyor
Maslahatlashuvlarning eng ilhomlantiruvchi natijalaridan biri yoshlarning parvarish sektorini isloh qilishda faol ishtirok etishga tayyor ekanligi bo‘ldi.
Ular:
- Jamoaviy parvarish dasturlarida ko‘ngilli sifatida qatnashishga;
- Budjet monitoringida ishtirok etishga;
- Teng imkoniyatlarni targ‘ib qiluvchi tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlashga;
- Tengdoshlari orasida ijobiy ijtimoiy me’yorlarni targ‘ib qilishga tayyor ekanliklarini bildirdilar.
Ishtirokchilardan biri ta’kidlaganidek:
“Adolatli O‘zbekiston — bu g‘amxo‘rlik va parvarish qadrlanadigan, bo‘lishiladigan va qo‘llab-quvvatlanadigan, ayollar va qizlar zimmasida sukut bilan qolib ketmaydigan O‘zbekistondir.”
Xulosa qilib aytganda, yoshlar oilalar duch kelayotgan haqiqiy muammolarni hisobga oladigan, gender jihatdan sezgir ijtimoiy himoya tizimini yaratishga chaqirmoqda. Bu muammolar qatoriga bolalar parvarishining yuqori xarajatlari, nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun qo‘llab-quvvatlashning yetarli emasligi, ota-onalar ta’tilining cheklanganligi hamda ijtimoiy yordam tizimidagi bo‘shliqlar kiradi.
Ular shaffof va raqamli tizimlar bilan qo‘llab-quvvatlanadigan, barcha uchun ochiq va foydalanish imkoniyati keng bo‘lgan parvarish xizmatlari tarafdori. Shu bilan birga, onalik va otalik bilan bog‘liq huquqiy kafolatlarni kuchaytirish, jumladan, parvarish mas’uliyatini teng taqsimlashni rag‘batlantirish maqsadida boshqa shaxsga o‘tkazib bo‘lmaydigan otalik ta’tilini joriy etishni ham qo‘llab-quvvatlaydi.
Yoshlarning tasavvuridagi ustuvor yo‘nalishlar qatoriga erta yoshdagi bolalar parvarishiga investitsiyalarni ko‘paytirish, parvarish sohasidagi mutaxassislarning kasbiy salohiyati va maqomini oshirish, nogironligi bo‘lgan shaxslar uchun inklyuziv xizmatlarni, ayniqsa qishloq hududlarida, kengaytirish hamda keksalar uchun munosib va hamjamiyatga asoslangan qo‘llab-quvvatlash tizimlarini yaratish kiradi.
Shu bilan birga, ular gender stereotiplariga qarshi kurashish va oilalarda tenglikni mustahkamlashga qaratilgan xulq-atvorni o‘zgartirish tashabbuslari muhimligini ta’kidlaydi. Shuningdek, budjetlashtirish va qaror qabul qilish jarayonlarida yoshlarning ishtirokini yanada kengaytirish zarurligini qayd etadi.
Yoshlarning ushbu kutishlari UNDPning O‘zbekistondagi parvarish tizimini takomillashtirish bo‘yicha siyosiy tavsiyalari bilan yaqin mos keladi.
O‘zbekiston muhim burilish nuqtasida turibdi. Parvarish iqtisodiyotiga investitsiya kiritish nafaqat gender tengligi masalasi, balki oqilona iqtisodiy strategiya, ijtimoiy adolat ustuvorligi va barqaror rivojlanishning mustahkam asosidir.
Yoshlarning fikrlariga quloq tutib va UNDPning parvarish tizimi bo‘yicha tavsiyalarini amaliyotga joriy etish orqali O‘zbekiston adolatli, zamonaviy, inklyuziv va kelajakka tayyor parvarish tizimini barpo etishi mumkin.
