LocationsSamarqandda bo‘lib o‘tadigan Sakkizinchi GEF Assambleyasi arafasida
Tiklanishdan barqarorlikka: O‘zbekistonning yashil kelajagi yo‘lida o‘ttiz yillik hamkorlik
30-May, 2026
Foto: UNDP O‘zbekiston, Mukhiddin Ali
Samarqand Global Ekologik Jamg‘armaning (GEF) Sakkizinchi Assambleyasi hamda ECO EXPO Central Asia 2026 ko‘rgazmasiga mezbonlik qilishga tayyorgarlik ko‘rar ekan, O‘zbekiston nafaqat global ekologik muloqot uchun maydon, balki tobora ko‘proq mintaqaviy va global yechimlarga hissa qo‘shayotgan mamlakat sifatida namoyon bo‘lmoqda.
Ushbu davr mintaqa iqlim o‘zgarishi, biologik xilma-xillikning yo‘qolishi, yerlarning degradatsiyasi va ifloslanish butun dunyo bo‘ylab iqtisodiyot hamda jamiyatlarni o‘zgartirib borayotgan bir paytda innovatsiyalar, barqarorlik va hamkorlik uchun platformaga aylanishi mumkinligining tobora kengroq e’tirof etilayotganini aks ettiradi.
UNDP uchun joriy yilgi GEF Assambleyasi alohida ahamiyatga ega. O‘zbekiston 1995-yilda GEF hamkorligiga qo‘shilganidan buyon O‘zbekiston Hukumati mamlakatning iqlim o‘zgarishi, biologik xilma-xillik va cho‘llanish bo‘yicha Rio konvensiyalari, shuningdek, turg‘un organik ifloslantiruvchi moddalar to‘g‘risidagi Stokgolm konvensiyasi doirasidagi majburiyatlarini ilgari surib kelmoqda. O‘ttiz yildan ortiq vaqt davomida GEF va UNDP, O‘zbekiston Hukumati, Ekologiya va iqlim o‘zgarishi bo‘yicha milliy qo‘mita, milliy institutlar, akademik doiralar, fuqarolik jamiyati tashkilotlari hamda mahalliy hamjamiyatlar bilan birgalikda ekologik barqarorlik va iqlimga chidamlilik kun tartibini ilgari surishga ko‘maklashib kelmoqda. Bu yo‘nalishda umumiy qiymati 40 million AQSh dollaridan ortiq bo‘lgan 20 dan ziyod tashabbusdan iborat keng ko‘lamli portfel amalga oshirildi.
Yillar davomida ushbu uch tomonlama hamkorlik alohida loyihalar doirasidan ancha kengayib bordi. Birgalikda biz biologik xilma-xillikning yo‘qolishi va yerlarning degradatsiyasidan tortib iqlim o‘zgarishi hamda atrof-muhit ifloslanishigacha bo‘lgan o‘zaro bog‘liq muammolarni hal etish, shuningdek, ekologik faoliyatni aholi turmush tarzi, iqtisodiy imkoniyatlar va uzoq muddatli rivojlanish bilan bog‘laydigan tizimlar, bilimlar va hamkorliklarni shakllantirish ustida ishladik.
Ushbu hamkorlik natijalarini mamlakat bo‘ylab ko‘rish mumkin. Orolbo‘yi mintaqasidagi ekotizimlarni tiklash va global ahamiyatga ega biologik xilma-xillikni muhofaza qilishdan tortib, barqaror shahar transportini rivojlantirish, qayta tiklanuvchi energiya yechimlaridan foydalanish imkoniyatlarini kengaytirish hamda kimyoviy moddalar va chiqindilarni ekologik jihatdan xavfsiz boshqarishni qo‘llab-quvvatlashgacha bo‘lgan yo‘nalishlarda GEF ko‘magidagi tashabbuslar ekologik faoliyat iqtisodiy va ijtimoiy foyda ham keltirishi mumkinligini namoyish etishga yordam berdi.
Orolbo‘yi mintaqasidek ekologik fojia va barqarorlikni birdek kuchli ifodalay oladigan joylar kam uchraydi. Bir vaqtlar dunyodagi eng yirik ichki dengizlardan biri bo‘lgan Orol dengizi ekologik inqirozning global ramziga aylandi. Shu bilan birga, mintaqa tobora innovatsiyalar va tiklanish maskaniga ham aylanib bormoqda.
Foto: UNDP O‘zbekiston, Ikhtiyor Rakhman
UNDP tomonidan Ekologiya va iqlim o‘zgarishi bo‘yicha milliy qo‘mita bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan, GEF tomonidan qo‘llab-quvvatlanadigan Orol dengizi suv-botqoq hududlari loyihasi doirasida suv-botqoq hududlarini tiklash, suv va yer resurslarini barqaror boshqarishni mustahkamlash, biologik xilma-xillikni muhofaza qilish hamda Quyi Amudaryo havzasi bo‘ylab iqlim o‘zgarishlariga chidamli turmush manbalarini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha ishlar olib borilmoqda. Ushbu integratsiyalashgan yondashuvlar oddiy, ammo muhim bir haqiqatni e’tirof etadi: ekotizimlarni tiklash hamjamiyatlarni mustahkamlash va kelajak avlodlar uchun barqarorlikni oshirishdan ajralmasdir.
Suv-botqoq hududlarini tiklashdan tashqari, ushbu tashabbus ekologik oqimlarni baholash va takomillashtirilgan rejalashtirish vositalari orqali suv resurslarini integratsiyalashgan boshqarishni mustahkamlashga yordam berdi, shuningdek, olti ming gektar maydonda saksovul ekish orqali degradatsiyaga uchragan landshaftlarni tiklashni qo‘llab-quvvatladi. Shu bilan birga, to‘rt million gektardan ortiq maydonni qamrab oluvchi muhofaza etiladigan hududlarda takomillashtirilgan boshqaruv yondashuvlari va monitoring tizimlari orqali biologik xilma-xillikni muhofaza qilish ishlari kuchaytirilmoqda.
Orolbo‘yi mintaqasidan olinayotgan saboqlar tobora mintaqadan tashqarida ham dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Masalan, Ekologiya va iqlim o‘zgarishi bo‘yicha milliy qo‘mita, UNDP, GEF hamda Tabiatni muhofaza qilish xalqaro ittifoqi (IUCN)ning EcoLand qo‘shma tashabbusi O‘zbekistonning boshqa hududlarida landshaftlar va ekotizimlarni tiklash hamda muhofaza qilishni qo‘llab-quvvatlaydi. Butun Markaziy Osiyo bo‘ylab iqlim bosimi, yerlarning degradatsiyasi va suv tanqisligi umumiy ekologik xavflarni yuzaga keltirmoqda va ular umumiy yechimlarni talab etadi.
Foto: UNDP O‘zbekiston
Ekologik barqarorlik kuchli institutlar va samarali boshqaruv tizimlariga ham bog‘liq. Bu, ayniqsa, kimyoviy moddalar va chiqindilarni boshqarish sohasida muhimdir, chunki mamlakatlar murakkab texnik, me’yoriy-huquqiy va moliyaviy muammolarga duch kelishda davom etmoqda.
O‘zbekiston Hukumati, GEF va UNDPning O‘zbekistonda Stokgolm konvensiyasini amalga oshirish bo‘yicha yangi qo‘shma tashabbusi xavfli kimyoviy moddalar va chiqindilarni oqilona boshqarishni mustahkamlash yo‘lidagi muhim qadamdir. Tashabbus nafaqat turg‘un organik ifloslantiruvchi moddalar bilan bog‘liq xavflarni kamaytirishga, balki monitoring tizimlarini, laboratoriya salohiyatini, institutsional muvofiqlashtirishni va uzoq muddatli me’yoriy-huquqiy bazani mustahkamlashga ham qaratilgan. Bunday faoliyat ko‘pincha yirik infratuzilma loyihalariga qaraganda kamroq ko‘zga tashlanishi mumkin, biroq u ekotizimlar, aholi salomatligi va kelajak avlodlarni himoya qilish uchun nihoyatda muhimdir.
Shu bilan birga, global miqyosdagi eng muhim ekologik muhokamalardan biri tobora ko‘proq moliyalashtirish masalasiga qaratilmoqda. Tabiatni muhofaza qilish endilikda faqat ekologik masala sifatida qaralmayapti. Bu, shuningdek, iqtisodiy zaruratdir.
Biologik xilma-xillikni moliyalashtirish tashabbusi (BIOFIN) orqali UNDP butun dunyo hukumatlari bilan hamkorlik qilib, biologik xilma-xillik va ekotizimlarni tiklash uchun moliyaviy yechimlarni aniqlashga ko‘maklashib kelmoqda. O‘zbekistonda esa ushbu hamkorlik BIOFIN metodologiyasiga asoslangan va Central Asian Green University bilan birgalikda ishlab chiqilgan Biologik xilma-xillikni moliyalashtirish bo‘yicha akademik modulning ishga tushirilishi orqali yangi bosqichga kirmoqda.
Ushbu tashabbus global va milliy darajada yuz berayotgan kengroq o‘zgarishni aks ettiradi: kelajakdagi iqtisodchilar, moliyachilar, siyosat ishlab chiquvchilar va biznes yetakchilari ekotizimlarning qiymatini tushunishi hamda tabiat omillarini moliyaviy qarorlar va rivojlanishga oid qarorlarni qabul qilish jarayonlariga integratsiya qilishi zarurligini anglash tobora kuchaymoqda. Yashil kelajakni barpo etish uchun nafaqat texnologiyalar va investitsiyalar, balki yangi ko‘nikmalar, yangi bilimlar va moliyani barqaror rivojlanish bilan bog‘lay oladigan yangi avlod mutaxassislari ham talab etiladi.
Shunga qaramay, yillar davomida olingan eng muhim saboqlardan biri shuki, ekologik transformatsiyaga faqat institutlar orqali erishib bo‘lmaydi.
Barqaror taraqqiyot odamlar bilan bog‘liq.
Foto: GEF SGP Uzbekistan
Qariyb yigirma yil davomida O‘zbekistondagi GEF Kichik Grantlar Dasturi mahalliy darajada ilgari surilgan yechimlar ekologik, ijtimoiy va iqtisodiy jihatdan sezilarli natijalar berishi mumkinligini namoyish etib kelmoqda. Biologik xilma-xillikni muhofaza qilish, barqaror qishloq xo‘jaligi, qayta tiklanuvchi energiya va yerlarni tiklash yo‘nalishlarida mamlakat bo‘ylab faoliyat yuritayotgan jamoat tashkilotlari va fuqarolik jamiyati vakillari mahalliy innovatsiyalar barqarorlik va barqaror rivojlanishning kuchli harakatlantiruvchi omiliga aylanishi mumkinligini ko‘rsatdi.
O‘zbekiston va UNDP GEF Kichik Grantlar Dasturining navbatdagi operatsion bosqichini boshlayotgan bir paytda, e’tibor nafaqat mahalliy tashabbuslarni qo‘llab-quvvatlashga, balki mamlakatning yashil transformatsiyasini shakllantirishda hamjamiyatlar, mahalliy bilimlar va fuqarolik jamiyatining rolini kuchaytirishga ham qaratilmoqda. Bu O‘zbekistonning Kunmin-Monreal Global biologik xilma-xillik doirasi (GBF) bilan to‘liq uyg‘unlashtirilgan Biologik xilma-xillik bo‘yicha milliy strategiyasining yangi maqsadlarini amalga oshirishga ham hissa qo‘shadi.
Ushbu kengroq transformatsiya O‘zbekistonni mintaqaviy va global ekologik muloqotning faol ishtirokchisi sifatida tobora mustahkamroq pozitsiyalamoqda. Bugungi kunda mamlakatning ekologik kun tartibi endi faqat o‘tmishdagi inqirozlarni bartaraf etish bilan belgilanmaydi. U tobora ko‘proq barqaror landshaftlarni shakllantirish, yashil iqtisodiy o‘sishni mustahkamlash, barqaror moliyalashtirishga investitsiya kiritish, mahalliy hamjamiyatlarni qo‘llab-quvvatlash hamda Markaziy Osiyo bo‘ylab mintaqaviy hamkorlikni rivojlantirishga qaratilmoqda.
Foto: UNDP O‘zbekiston
Turli sohalarda O‘zbekiston Hukumati, GEF va UNDP hamkorligi ekologik yechimlar rivojlanish borasida aniq natijalar berishi mumkinligini namoyish etdi. Toshkent shahrida barqaror shahar mobilligini qo‘llab-quvvatlash mamlakatdagi ilk yashil transport koridorini rivojlantirishga yordam berdi va natijada havo sifati yaxshilandi (har yili 24 ming tonnagacha CO₂ emissiyasi qisqardi), jamoat transportidan foydalanish darajasi oshdi (30 foizgacha), elektrobuslar parki kengaydi hamda tarixda ilk bor ayol avtobus haydovchilari uchun ish o‘rinlari yaratildi. Kam uglerodli uy-joy tashabbuslari orqali minglab xonadonlar energiya samarador va qayta tiklanuvchi energiya yechimlariga investitsiya kiritdi, bu esa emissiyalarni kamaytirish bilan birga energiya xarajatlarini ham pasaytirishga yordam berdi. Ushbu tajribalar ekologik barqarorlik va iqtisodiy rivojlanish uzoq muddatli hamkorlik hamda innovatsiyalar bilan qo‘llab-quvvatlanganda bir-birini mustahkamlashi mumkinligini ko‘rsatmoqda.
Shu sababli Samarqandda bo‘lib o‘tadigan Eighth GEF Assembly va Eco Expo Central Asia 2026 muhim bir davrga to‘g‘ri kelmoqda. Ular nafaqat erishilgan yutuqlarni sarhisob qilish, balki kelajak uchun zarur bo‘lgan hamkorlik va investitsiyalarni shakllantirish imkoniyatini ham taqdim etadi.
Dunyo Samarqandda jam bo‘lar ekan, O‘zbekistonning tobora kuchayib borayotgan ekologik yetakchiligi quyidagi xabarni aniq ifoda etmoqda: ekologik barqarorlik faqat tabiatni muhofaza qilish bilangina bog‘liq emas. U barqarorlikni mustahkamlash, imkoniyatlarni kengaytirish hamda insonlar va ekotizimlar Markaziy Osiyo va undan tashqarida birgalikda ravnaq topishi mumkin bo‘lgan kelajakni barpo etish bilan ham chambarchas bog‘liqdir.