LocationsBMT Taraqqiyot Dasturi va O‘zbekiston Janubiy Orolbo‘yidagi chang bo‘ronlarga qarshi kurashish uchun kuchlarini birlashtirmoqda
7-May, 2025
Nukus, 7-may 2025-yil. Janubiy Orolbo‘yi hududida mintaqaning eng keskin ekologik tahdidlaridan biri — chang bo‘ronlariga qarshi kurashish bo‘yicha keng ko‘lamli tadqiqotlar yakunlandi. Loyiha BMT Taraqqiyot Dasturi va BMTning oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) "Havo sifati, yer va suv resurslarini boshqarishni yaxshilash orqali ekologik beqarorlik muammolarini innovatsion yondashuv orqali yechish uchun Orolbo‘yi mintaqasidagi hamjamiyatning bilim va ko‘nikmalarini oshirish" qo‘shma dasturi doirasida amalga oshirildi.
Janubiy Orolbo‘yi mintaqasi muntazam ravishda Qizilqum, Qoraqum, Ustyurt va yangi paydo bo‘lgan Orolqum cho‘llari ta’siri ostida paydo bo‘ladigan chang bo‘ronlaridan aziyat chekadi. Bu bo‘ronlar tarkibi tuz va mayda chang zarrachalardan iborat, bu esa aholi salomatligi, qishloq xo‘jaligi va ekotizimlarga tahdid soladi. Bu masala BMTning cho‘llanishga qarshi kurashish qo‘mitasining (CRIC-21) 21-sessiyasida alohida ta’kidlandi, unda O‘zbekiston chang bo‘ronlarining salbiy ta’sirini kamaytirish choralarini kuchaytirishga chaqirdi.
Tashabbusning dolzarbligi O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 24-sentyabrdagi PQ-338-sonli qarori bilan tasdiqlangan bo‘lib, unda chang bo‘ronlariga qarshi kurashish va atmosfera havosi sifatini yaxshilash bo‘yicha ustuvor chora-tadbirlar belgilangan.
Ilmiy modellar-tabiat va jamiyat xizmatida
Tadqiqot chang migratsiyasini tahlil qilish uchun ikkita innovatsion modelni ishlab chiqdi:
Uzoq muddatli ta’sir qilish modeli (MDV): ma’lum bir davrda (masalan, bir oy) havodagi chang konsentratsiyasini baholaydi va yuqori xavfli zonalarni aniqlashga yordam beradi.
Atmosfera chang dinamikasi modeli (MDZA): atmosferadagi chang darajasidagi ko‘p yillik o‘zgarishlarni kuzatib boradi va barqaror tendensiyalarni aniqlaydi.
Orol dengizining qurigan tubida o‘rmonzorlarning ekotizim roliga alohida e’tibor qaratildi. Birinchi marta o‘simlik qoplamining samaradorligi ekishlarning maydoni va zichligiga qarab — raqamli ravishda (yiliga millionlab tonna) tuzlarning chiqarilishini kamaytirishda hisoblab chiqilgan. Model Orolqum ma’lumotlarini tahlil qilish uchun maxsus MS Access muhitida yaratilgan.
Amaliy ahamiyati: fandan muammolarni hal qilishgacha
Olingan natijalar quyidagi imkoniyatlarni ochib beradi:
tabiatni muhofaza qilishning samarali choralarini ishlab chiqish;
ekologik monitoring tizimini rejalashtirish;
iqlim strategiyalarida atmosfera changini hisobga olish;
aholining ayniqsa Orolbo‘yi chekka hududlarida sog‘lig‘ini himoya qilish.
"Ushbu tadqiqot zamonaviy texnologiyalar va ilmiy yondashuv qanday qilib barqaror rivojlanish va atrof — muhitni muhofaza qilish vositasiga aylanishi mumkinligiga yaqqol misoldir",dedi BMT Taraqqiyot Dasturi vakillari.
Loyiha ilmiy ma’lumotlarning qaror qabul qilish jarayoniga integratsiyalashuvining ahamiyatini ta’kidlab, xalqaro tashkilotlar va O‘zbekiston hukumatining birgalikdagi sa’y-harakatlari mamlakatning eng ko‘p zarar ko‘rgan hududlaridan birida ekologik vaziyatni yaxshilashga qanday hissa qo‘shishi mumkinligini namoyish etadi.
