LocationsDengiz qaytgan joyga baliq qaytadi
1-July, 2026
Ayapbergen Ajimuratov o‘zining hovuzlaridan birida "Ayap Jeri" xo‘jaligining butun ishlab chiqarish jarayoni asosida turuvchi mitti sho‘r suv organizmi - artemiya solingan idishni ushlab turibdi.
Bir paytlar Orol dengizi baliqlarga boyligi bilan mashhur edi. Avlodlar davomida baliqchilik mahalliy aholi hayoti va turmushining ajralmas qismi bo‘lib kelgan. Ammo dengiz qurigach, u bilan birga baliqchilikka tayangan tirikchilik ham deyarli yo‘qoldi. Bugun esa Qoraqalpog‘istonning Kegeyli tumanida Ayapbergen Ajimuratov bir gektar maydonda baliqni dengizga emas, balki uning qurigan o‘rniga qaytarmoqda.
Ayapbergen Kegeyli tumanidagi hovuzlari bo‘yida turib, suvga termuladi. Quyosh nuri suv yuzasida kumushdek jilolanadi, hovuz chetlarida esa yupqa oq tuz qatlami ko‘zga tashlanadi. Bu sho‘r suv. Ilgari undan deyarli hech qanday foyda yo‘q, deb hisoblanardi. Ammo aynan shu sho‘rlik bugun uning xo‘jaligining asosiy ustuniga aylangan.
Ko‘pchilik uchun bu suv na ichishga, na sug‘orishga yaroqli edi. Ayapbergen esa unda yangi imkoniyatni ko‘rdi. Uni chiqindi sifatida chiqarib yuborish o‘rniga, undan samarali foydalanishga qaror qildi. Shunday qilib, u hududda birinchilardan bo‘lib akvakulturani yo‘lga qo‘ydi va mahalliy sharoitga mos aylanma iqtisodiyot modelini yaratishga kirishdi.
Bu oson qaror emas edi. Atrofda bunday tajribani sinab ko‘rganlar yo‘q, muvaffaqiyatga esa hech kim kafolat bera olmasdi. Ammo bugungi "Ayap Jeri" xo‘jaligi aynan ana shu tavakkaldan boshlandi.
Tumanda akvakulturani rivojlantirish bo‘yicha tashabbuslar boshlanganidan so‘ng Ayapbergenga yer maydoni ajratildi. U o‘z g‘oyasini amalda ro‘yobga chiqarish uchun yordam so‘radi. Rossiya Federatsiyasi hukumati moliyalashtirayotgan UNDPning "Orolbo‘yi mintaqasining eng zaif hududlarida mahalliy hamjamiyatlar barqarorligini oshirish hamda yashil va inklyuziv rivojlanishni rag‘batlantirish" loyihasi doirasida u faoliyatni yo‘lga qo‘yish uchun zarur infratuzilmaga ega bo‘ldi. Loyiha doirasida oltita hovuz, quyosh panellari, barqaror elektr ta’minoti uchun transformator, mahsulotlarni saqlashga mo‘ljallangan muzlatgich hamda hovuzlar yoniga turar joy konteyneri o‘rnatildi.
Bugungi kunda xo‘jalik to‘liq faoliyat yuritmoqda. Ayapbergen birinchi ishchilarini ishga qabul qilib, mahallada yangi ish o‘rinlarini yaratishga ham hissa qo‘shmoqda.
Bu yerda hammasi ilgari foydasiz deb qaralgan sho‘r suvdan boshlanadi. Qishloqning suv tozalash tizimidan yiliga qariyb 1 500 kub metr sho‘r suv chiqadi. Sug‘orish uchun yaroqsiz bo‘lgan bu suv artemiya — kuchli sho‘rlanish sharoitida yaxshi rivojlanadigan mayda suv organizmini yetishtirish uchun ayni muddao. Bugungi kunda xo‘jalikda har oy o‘rtacha 300 kilogramm artemiya yetishtirilmoqda.
Yetishtirilgan artemiya baliqlar uchun tabiiy ozuqa vazifasini bajaradi. Ayapbergen mahalliy bozorda xaridorgir bo‘lgan ilonbosh baliqlarini yetishtiradi. U ishni 7 ming dona baliq chavoqlari bilan boshlagan. Artemiya yordamida yosh baliqlar oziqlantiriladi va tezroq vazn to‘playdi. Vaqt o‘tishi bilan xo‘jalik har birining vazni 0,8 kilogrammdan 1,5 kilogrammgacha yetadigan 10 mingtagacha baliq yetishtirishni rejalashtirmoqda. Bu tizimda hech narsa isrof bo‘lmaydi — har bir bosqich keyingisi uchun resurs vazifasini o‘taydi.
“Ko‘pchilik bu suvda hech narsa o‘stirib bo‘lmasligini aytdi. Men esa unda imkoniyatni ko‘rdim, faqat sinab ko‘rish kerak edi," - deydi Ayapbergen.
Bu tizimning samaradorligi uning yopiq aylanish tamoyiliga asoslangan. Mintaqaning iliq iqlimi ham bunga yordam beradi: quyosh hovuzlardagi suv haroratini 30 °C atrofida ushlab turadi, bu esa baliqlarning tez o‘sishi uchun qulay sharoit yaratadi. Natijada odatda ikki yil talab qiladigan baliq yetishtirish jarayoni ancha qisqaradi.
Tizimda ozuqa qayta ishlab chiqarilgani sababli, yem xarajatlari qariyb 60 foizga kamayadi. Suv esa doimiy ravishda qayta foydalanilgani uchun uning isrofi ham minimal darajada bo‘ladi. Natijada ilgari foydasiz, hatto chiqindi deb qaralgan sho‘r suv qimmatli resursga aylanadi. Shu tariqa aylanma iqtisodiyotning oddiy, ammo samarali modeli vujudga keladi: bir jarayonning mahsuloti boshqasi uchun resurs bo‘ladi, degradatsiyaga uchragan yer esa yana hayot qaytgan maskanga aylanadi.
Bularning barchasini quyosh ta’minlaydi. Hovuzlar ustida suv aylanishini, aeratsiyani va mahsulotni sovutgichda saqlashni ta’minlaydigan 30 kVt quvvatli quyosh energetika tizimi tomonidan harakatga keltiriladigan nasoslar sokin ishlaydi. Toza energiya xo‘jalikni qimmat yoki ishonchsiz elektr energiyasiga bog‘lanib qolishdan xalos etdi, suv oqimini va sharoitlarning barqarorligini kechayu kunduz saqlab turdi.
Bugungi kunda bozorda ilonbosh baliqning bir kilogrammi 25–45 ming so‘m, artemiyaniki esa o‘rtacha 10 ming so‘mdan sotiladi. Shu tariqa bitta yaxlit tizim bir vaqtning o‘zida bir nechta daromad manbaini yaratadi. Mahalliy aholi uchun bu nafaqat oziq-ovqat va qo‘shimcha daromad, balki uyiga yaqin joyda ish topish imkoniyatidir. Eng muhimi, ilgari foydasiz deb qaralgan yerlar yana iqtisodiy qiymat kasb etmoqda.
Ayapbergenning tashabbusi faqat bitta xo‘jalik bilan cheklanib qolmaydi. Orolbo‘yi uchun bu tajriba yanada kengroq ahamiyatga ega. Chunki sho‘r suv bu hududdagi eng ko‘p uchraydigan resurslardan biri. Uni muammo emas, balki imkoniyat sifatida ko‘rish yondashuvini boshqa fermerlar ham qo‘llashi mumkin.
Ayapbergen xo‘jaligi aynan shunday tajriba maydoni sifatida tashkil etilgan. Kelgusida bu yerda suvdan foydalanish samaradorligini yanada oshirish, mahalliy artemiyadan quritilgan ozuqa ishlab chiqarish, krevetka va boshqa suv organizmlarini yetishtirish rejalashtirilgan. Shu bilan birga, xo‘jalik qo‘shni fermerlar va tadbirkorlar uchun amaliy namoyish maydoniga aylanishi ko‘zda tutilgan. Bu yerga kelganlar tizim qanday ishlashini o‘z ko‘zi bilan ko‘rib, uni o‘z hududlarida ham joriy etishlari mumkin bo‘ladi.
Bu yondashuv Orolbo‘yida aylanma iqtisodiyot tamoyillarini rivojlantirishning amaliy namunasidir. Bunda bitta resurs bir necha bor foydalaniladi, chiqindilar esa yangi qiymat yaratuvchi manbaga aylanadi.
Kech kirganda hovuzlar yana sokinlashadi. Bir paytlar foydasiz deb hisoblangan sho‘r suvda artemiya ko‘payadi, u bilan baliqlar oziqlanadi, quyosh panellari esa ertangi kun uchun energiya yig‘adi. Yillar davomida suvning chekinishi bilan bog‘liq yo‘qotishlarni boshdan kechirgan Orolbo‘yida Ayapbergenning hovuzlari bir haqiqatni namoyon etmoqda: mahalliy resurslardan oqilona foydalanish nafaqat yerga, balki odamlar hayotiga ham yangi imkoniyatlar olib kelishi mumkin.
