2025 წლის დეკემბერში, გაეროს განათლების, მეცნიერებისა და კულტურის ორგანიზაციამ (UNESCO) ‘ქართული ხორბლის კულტურა -  ტრადიციები და რიტუალები’ კაცობრიობის არამატერიალური კულტურული მემკვიდრეობის ნუსხაში შეიტანა. ამ გადაწყვეტილებამ, რომელსაც საქართველო დიდი ხანია ელოდა, ქართული ხორბლის უნიკალურობა და მნიშვნელობა კიდევ ერთხელ დაადასტურა.

ღვინის 8,000-წლოვანი ტრადიციის მსოფლიო აღიარების შემდეგ, საქართველომ ვაზისა და ღვინის სამშობლოდ დაიმკვიდრა სახელი. დღეს, ამ სიას ხორბლის მოყვანისა და პურ-ცხობის ტრადიციაც დაემატა. 

თუმცა, UNESCO-ს გადაწყვეტილება მხოლოდ წარსულის პატივისცემა როდია. ის ახალ შესაძლებლობებს ქმნის საქართველოს უნიკალური ბიომრავალფეროვნების დაცვისთვის, ენდემური ჯიშების შენარჩუნებისა და რეკულტივაციისთვის და ასევე, ტრადიციული სასოფლო-სამეურნეო პრაქტიკის შესწავლისთვის, რაც კლიმატის ცვლილების პირობებში, განსაკუთრებით კრიტიკულია.

ქართველებისთვის ხორბალი და ვაზი მხოლოდ სასოფლო-სამეურნეო კულტურები არასდროს ყოფილა. ეს ჩვენი ქვეყნის ემოციური ლანდშაფტის, ისტორიული მეხსიერების, წეს-ჩვეულებებისა და ყოველდღიურობის ნაწილია.

„ხორბლის მოყვანის ტრადიცია ისეთ ღირებულებებზეა აგებული, როგორებიცაა ერთიანობა, სამართლიანობა და საერთო პასუხისმგებლობა“, - ამბობს ლალი მესხი, ქართული ხორბლის მწარმოებელთა გაერთიანების დამფუძნებელი და UNESCO-ში გაგზავნილი განაცხადის ავტორი. 

„ქართველებისთვის პური წმინდაა. პურის გადაგდება ან პირქვე დადება არ შეიძლება, რადგან პური მიწიერსა და ღვთაებრივს შორის ხიდია“.

ქართული ხორბლის მწარმოებელთა გაერთიანება უკვე წლებია ჩართულია ადგილობრივი ენდემური ხორბლის ჯიშებისა და ლენდრასების, ანუ ხალხური სელექციის გზით მიღებული ჯიშების შენარჩუნებისა და აღდგენის საქმეში. 

2020 წელს, როდესაც ორგანიზაციამ აღმოსავლეთ საქართველოში, კერძოდ ქართლ-კახეთსა და თუშეთში, რამდენიმე საცდელი პროექტი წამოიწყო, გაეროს განვითარების პროგრამისა (UNDP) და გლობალური გარემოსდაცვითი ფონდის (GEF) მცირე გრანტების პროგრამამ მას დახმარება გაუწია და საპილოტე ინიციატივები დაუფინანსა. 

UNDP-სა და GEF-ის კომპლექსური დახმარება ფინანსირებას, ექსპერტულ ხელშეწყობასა და სათემო კავშირების მხარდაჭერას მოიცავდა, რამაც სათანადო შედეგი გამოიღო. ადგილობრივი ფერმერები ენდემური ხორბლის ჯიშების აღდგენაში აქტიურად ჩაერთნენ და რამდენიმე ექსპერიმენტული პროექტიც განახორციელეს.

„UNDP-სა და GEF-ის მხარდაჭერით, ჩვენ ხორბლის ენდემური ჯიშებისა და ლენდრასების აღდგენა დავიწყეთ. თავდაპირველად სანერგეებში მოვაშენეთ, ხოლო შემდეგ 50 ჰექტარი ფართობის ნაკვეთებზე გადავიტანეთ. ფერმერებმა შესაბამისი ტრენინგი გაიარეს. ინფორმაცია საკმაოდ სწრაფად გავრცელდა და თანდათან, ენდემური ხორბლის ჯიშებით სულ უფრო მეტი ფერმერი დაინტერესდა“, - იხსენებს ლალი მესხი.

დღეს, მცირე სათემო პროექტით დაწყებულმა ექსპერიმენტმა უფრო ფართომასშტაბიან შედეგებს ჩაუყარა საფუძველი. რამდენიმე სოფელში განხორციელებულმა პროექტმა ცხადყო, რომ ხორბლის ენდემური ჯიშების შენარჩუნებასა და აღდგენას მნიშვნელოვანი წვლილის შეტანა შეუძლია ისეთ სფეროებში, როგორებიცაა გასტრონომიული და ეკოტურიზმის განვითარება, ჯანსაღი კვების პოპულარიზაცია, სურსათის უვნებლობის უფრო მაღალი სტანდარტის დამკვიდრება და რაც მთავარია, ეკონომიკურად უფრო მედეგი და წარმატებული სოფლის მშენებლობა.

საქართველოს ოქროს ხორბალი არა მხოლოდ სასოფლო-სამეურნეო მემკვიდრეობაა. ეს ქართველი ხალხის ისტორიული მეხსიერება და სიამაყეა, რომელმაც ათასწლეულების მანძილზე, ხორბლის უძველესი ჯიშები ხელიდან ხელში, კომლიდან კომლში, ერთი სოფლიდან მეორეში ატარა და თანამედროვე მსოფლიოს შემოუნახა. 

დღეს კი ეს ცოცხალი მემკვიდრეობა თანამედროვე კლიმატგონივრული სოფლის მეურნეობისა და ჯანსაღი ცხოვრების წესის დამკვიდრებაში გვეხმარება.