LocationsBMTTD - Yaponiya hamkorligi oqova suvlarni JOKASO texnologiyasi yordamida imkoniyatlarga aylantiradi va jamiyatlarning iqlimga chidamliligini oshiradi
27-June, 2025
Ko‘pgina mintaqalar suv tanqisligiga duch kelmoqda, chunki iste’mol chuchuk suv zaxiralaridan oshib ketmoqda. Bu, ayniqsa, O‘zbekistonning Qoraqalpog‘istonda yaqqol namoyon bo‘ladi, bu yerda yog‘ingarchilikning kamayishi va haroratning ko‘tarilishi suv stressini kuchaytiradi. O‘zbekiston aholisining o‘sib borishi va iqtisodiy rivojlanish talab va taklif o‘rtasidagi tafovutni yanada oshirib, barqaror rivojlanish uchun muhim tahdidni keltirib chiqarmoqda.
Bu suv muammolari nafaqat suv tanqisligi, balki keng qamrovli oqibatlarga ham olib keladi. Qoraqalpog‘istonning qurg‘oqchil tekisliklarida suv tanqisligi va Orol dengizining yo‘qolishi jamoalarni asosiy sanitariya ehtiyojlari bilan kurashishga majbur qildi. O‘zbekistonning qishloq joylarida odatdagi kanalizatsiya tizimlari ko‘pincha mavjud emas, bu esa oilalar, maktablar va tibbiyot muassasalarini eskirgan septik tizimlarga tayanishga majbur qiladi, bu esa sog‘liq va atrof-muhit uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Ushbu muammoni hal qilish uchun Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi (BMTTD) Yaponiya hukumati, O‘zbekiston Qishloq xo‘jaligi vazirligi va Qoraqalpog‘iston Jo‘qorg‘i Kengesi bilan hamkorlikda innovatsion yechimni sinovdan o‘tkazmoqda.
Janob Anas Qarman (BMTTD doimiy vakili o‘rinbosari), janob Xatori Takashi (Yaponiyaning O‘zbekistondagi elchisi) va janob Alisher Shukurov (Qishloq xo‘jaligi vaziri o‘rinbosari) Toshkentda Orol dengizi mintaqasida iqlimga chidamli qishloq xo‘jaligi orqali o‘zini o‘zi ta’minlashni qo‘llab-quvvatlash loyihasini ishga tushirish paytida.
Jokaso nima?
Dastlab 1940-yillarning oxirida Yaponiyada ishlab chiqilgan Jokaso tizimi qoniqarsiz sanitariya tufayli yuzaga kelgan sog‘liqni saqlash inqiroziga qarshi kurashish uchun yaratilgan. Tuproq filtratsiyasiga asoslangan an’anaviy septik tizimlardan farqli o‘laroq, Jokaso tizimi qattiq moddalarni suyuqliklardan ajratish, chiqindilarni kislorodsiz parchalash va ularni dezinfeksiya qilish uchun rezervuarlardan foydalanadi.
Oqova suvlarni tozalash tizimining ichki ko‘rinishi, oqova suvlarni xavfsiz qayta ishlatish uchun samarali ajratadigan va tozalaydigan ichki quvurlar bilan ixcham rezervuar dizayni ko‘rsatilgan.
Natijada, oqova suvlarni ajratadigan va tozalaydigan, ularni qayta ishlatish yoki bog‘lar va maydonlarni sug‘orish uchun oqizish uchun xavfsiz qiladigan ixcham, energiya tejamkor va yuqori samarali tizim yaratildi. Oddiy tizimlar bardosh bera olmaydigan joylar uchun ideal va yuqori moslashuvchanligi bilan ajralib turadi.
2025-yil mart oyida Yaponiya hukumati, BMTTD va O‘zbekiston Qishloq xo‘jaligi vazirligi, shuningdek, Jo‘qorg‘i Kenges tomonidan 96 000 AQSH dollari miqdorida moliyalashtirilgan Qoraqalpog‘istondagi uchta muhim jamoat muassasasida Jokaso tizimlari o‘rnatildi. Har bir obyekt - reabilitatsiya markazi, bolalar bog‘chasi va ixtisoslashtirilgan maktab - oqova suvlarni markazlashtirilmagan tozalash tibbiyot, ta’lim va ijtimoiy muassasalardagi shoshilinch sanitariya ehtiyojlarini qanday qondirishi mumkinligini namoyish etish uchun diqqat bilan tanlab olindi.
Toza suv - shifo yo‘li
Nukus tumanidagi reabilitatsiya markazi
Nukus tumanidagi Nogironligi bo‘lgan shaxslarni reabilitatsiya qilish markazida Jokaso tizimi kundalik operatsiyalarni o‘zgartirdi. Har yili 3,5 mingga yaqin bemorga xizmat ko‘rsatadigan markaz, jumladan, mintaqadagi yagona protez bo‘limi - hozirda o‘z hududida qishloq xo‘jaligi uchun ham ishlatiladigan ishonchli toza suv manbaiga ega. Suvdan qayta foydalanish imkoniyati meva va sabzavot ekinlarini yetishtirish imkonini berdi - bu, ayniqsa, suv tanqisligi kuzatilayotgan mintaqada qimmatli yechimdir. Bu xonaki ekinlar endi bemorlarni yangi, to‘yimli taomlar bilan ta’minlashga yordam berib, tizimni shunchaki texnik takomillashtirish emas, balki ularning davolanishi va farovonligiga bevosita hissa qo‘shishga aylantirmoqda.
Markazdagi obyekt rahbari Jenispay Tursinbekov yangi imkoniyatlar haqida zavq-shavq bilan gapiradi: "Tizim o‘rnatilishi bilan pomidor, bodring, qovoq va mevali ekinlar yetishtirishni yo‘lga qo‘ydik. Sug‘orishda muammo yo‘q - tozalangan suv har bir tomchidan samarali foydalanish imkonini beradi. Endi hosil haqida qayg‘urmaymiz."
Bundan tashqari, yashil hududlarni kengaytirish va obyekt atrofida daraxtlar ekish yanada yorqinroq, tinchlantiruvchi muhit yaratdi. Ushbu rivojlanayotgan ekotizim nafaqat mahalliy mikroiqlimni yaxshilaydi, balki bemorlarning ruhiy salomatligiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatib, reabilitatsiya davrida yanada tinch va shifobaxsh muhit yaratadi.
Nukus tumanida Jokaso tizimini ishga tushirish vaqtida BMTTDning doimiy vakilasi Akiko Fujji bilan reabilitatsiya markazi rasmiylari.
"Toza suvdan ishonchli foydalanish bemorlarni sifatli parvarish qilish uchun juda muhimdir. Jokaso tizimi markazning ish sharoitlarini yaxshiladi va muassasaning o‘zini o‘zi ta’minlashi uchun yangi imkoniyatlar ochdi,"- deya xulosa qiladi markaz direktori.
Kichik yoshdagi o‘quvchilar uchun xavfsiz sinflar
Nukus tumanidagi 13-bolalar bog‘chasida Jokaso tizimi bolalar va xodimlarning xavfsiz sanitariya obyektlariga kirishini ta’minlaydi. Suvning yomon sifati ilgari sog‘liq uchun xavflarni oshirgan sharoitda, tizim endi jamiyatning eng kichik a’zolarining xavfsizligi va salomatligini saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Gigiyena masalalaridan tashqari, tizim qimmatli ta’lim vositasiga aylandi - u bolalarga suv qayerdan kelishini, uni nima uchun ehtiyot qilish kerakligini va hatto kichik harakatlar ham ko‘p narsani o‘zgartirishi mumkinligini tushunishga yordam beradi.
O‘qituvchilar ochiq havoda egatlarni sug‘orish, o‘simliklarning o‘sishini kuzatish, suvning qayta ishlatilishini ko‘rsatadigan o‘yinlar o‘tkazadilar. Bu qiziqarli darslar bolalarga yoshligidan suvni qadrlash va atrof-muhitga g‘amxo‘rlik qilishga yordam beradi.
- Endi farzandlarimiz yanada toza, sog‘lom muhitda o‘ynashi, bilim olishi mumkin,- deydi bog‘cha tarbiyachisi Tursinay Ilyosova.
Inklyuziv ta’limni qo‘llab-quvvatlash
Xo‘jayli tumanidagi Skolioz bolalar uchun davlat maktabida yangi Jokaso bloki alohida ehtiyojli o‘quvchilar uchun gigiyena va qulaylikni yaxshiladi. Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi tomonidan boshqariladigan maktab endilikda ham parvarish, ham inklyuzivlikni qo‘llab-quvvatlaydigan ishonchli suv tozalash tizimiga ega.
Tizim, shuningdek, o‘quvchilar va xodimlarni suvdan oqilona foydalanishga undaydi. Bolalar uning qadr-qimmatini va isrofgarchilikka yo‘l qo‘ymaslikni o‘rganadilar - bu suv tanqis bo‘lgan mintaqada muhim saboqdir.
Ota-onalardan biri aytganidek: "Farzandlarimiz toza, xavfsiz joyda ekanligi va shu bilan birga tabiatni hurmat qilishni o‘rganayotganini bilsak, ko‘nglimiz xotirjam bo‘ladi."
O‘lchanadigan ta’sir
Ushbu tizimlar 2025-yil mart oyida o‘rnatilganidan buyon 16,4 ming kub metrdan ortiq oqava suvni tozaladi - bu qayta ishlangan suv yordamida yiliga 12-13 gektar yerni sug‘orish uchun yetarli. Bu nafaqat sanitariya va aholi salomatligini yaxshilaydi, balki suv tanqis bo‘lgan hududlar uchun muhim bo‘lgan qishloq xo‘jaligida suvdan qayta foydalanish uchun yangi imkoniyatlar ochadi.
Reabilitatsiya markazida Jokaso tizimi namoyishi
Bu qurilmalar shunchaki infratuzilma emas, balki jamoalar tomonidan boshqariladigan barqaror suv yechimlariga o‘tishni anglatadi. Tozaroq obyektlar va xavfsizroq muhit - bu faqat boshlanishi.
Ko‘pgina oilalar uchun iqtisodiy yengillik ham muhim ahamiyatga ega. Jokaso tizimi og‘ir yukni yengillashtiradi - aholini qimmatbaho quduq qurilishidan ozod qiladi. Bu uy xo‘jaligida kundalik ehtiyojlar, ta’lim va farovonlikni qo‘llab-quvvatlash uchun ko‘proq pul qolishini anglatadi. Bu yechim nafaqat suvni tozalaydi, balki jamoalarni mustahkamlaydi.
Suv uchun to‘lovlarni sezilarli darajada kamaytirishdan tashqari, Jokaso suv orqali yuqadigan infeksiyalar xavfini bartaraf etdi va ozuqaviy moddalarga boy tozalangan suv tufayli o‘simliklarning gullab-yashnashini ta’minladi. Jokaso nafaqat muammoni hal qildi, balki suvdan foydalanish tamoyillarini qayta ko‘rib chiqdi: oqilona va xavfsiz.
Nima uchun bu muhim
Jokaso tizimining afzalliklari toza suv olishdan ancha keng. U quyidagilarga yordam beradi:
Ayniqsa, maktablar va tibbiyot muassasalarida jamoat salomatligini muhofaza qilish;
Quduq suvi yagona manba bo‘lgan hududlarda muhim bo‘lgan yer osti suvlari ifloslanishining oldini olish;
Minimal xizmat ko‘rsatish va suvdan qayta foydalanish imkoniyati tufayli uzoq muddatli xarajatlarni kamaytirish;
Juda past energiya sarfi bilan samarali ishlash - ishlash uchun faqat kichik nasos kerak;
Kelajakka nazar
BMT Bosh Assambleyasining 2021-yil 18-maydagi Orolbo‘yi mintaqasini ekologik innovatsiyalar va texnologiyalar hududi deb e’lon qilish to‘g‘risidagi rezolyutsiyasidan so‘ng xalqaro hamkorlar transformatsiya bo‘yicha sa’y-harakatlarni faollashtirdi. Prezident Shavkat Mirziyoyev tashabbusi bilan qabul qilingan va Yaponiya tomonidan qo‘llab-quvvatlangan ushbu muhim rezolyutsiya ko‘p tomonlama hamkorlikka zamin yaratdi.
Ushbu asosga tayangan holda, Qoraqalpog‘iston innovatsiyalar murakkab ekologik muammolarni qanday hal qilishini namoyish etmoqda. Iqlim o‘zgarishi, O‘zbekiston aholisining ko‘payishi va ekologik tanazzulga duch kelayotgan mintaqa integratsiyalashgan yechimlarni talab qilmoqda. Bu yerda sinovdan o‘tkazilayotgan texnologiyalar butun O‘zbekiston bo‘ylab joriy etish uchun keng ko‘lamli modellarni taklif etadi.
Hamkorlikning bunday yondashuvi Yaponiyaning iqlimni barqaror rivojlantirish va inson xavfsizligiga sodiqligini aks ettiradi, bu esa BMTTDning zaif jamoalarni himoya qilish bo‘yicha vakolatiga mos keladi. Hamkorlik mintaqaviy barqarorlikni oshirish va odamlarning turmush sharoitlarini yaxshilash uchun Yaponiyaning texnologik tajribasidan foydalanadi.
