“Ак-Буура дарыясы аймактагы сел жүрүү коркунучу эң жогору болгон дарыялардын бири болуп саналат. Ал бүтүндөй Ош шаарын аралап өтүп, андан ары коңшу Өзбекстандын чек арасын көздөй агат. Ушуга байланыштуу климаттык тобокелдиктерге туруктуулук бүгүнкү күндө өзгөчө кырдаалдарга жөн гана чара көрүү маселеси эмес, бул өлкөнүн стратегиялык өнүгүүсүнүн маанилүү багыты болуп эсептелет. Эрте эскертүү системаларына, мониторингдин заманбап технологияларына инвестиция салуу, ошондой эле жергиликтүү жамааттардын даярдыгын жогорулатуу адамдардын өмүрүн сактап калууга, инфраструктураны коргоого жана табигый кырсыктардан келип чыккан экономикалык чыгымдарды азайтууга мүмкүндүк берет”, — деп баса белгиледи Кыргыз Республикасынын Өзгөчө кырдаалдар министрлигине караштуу Мониторинг жана божомолдоо департаментинин директору Даурбек Сакыев. 

Өсүп жаткан климаттык тобокелдиктердин алкагында Кыргызстан Сендай алкактык программасы жана Париж келишими боюнча өзүнө алган милдеттенмелерин аткарууну күчөтүүдө. Муну менен өлкө табигый кырсыктардын кесепеттерин жоюудан аларды алдын ала божомолдоого жана болтурбоого өтүүдө. 

Бул процессте БУУӨПтүн ийкемдүү ресурстары (core/regular resources) өзгөчө ролду ойнойт. Алар уюмдун өлкөдө туруктуу иштешин камсыздап, маанилүү боштуктарды толтурууга жана жаңы долбоордук циклдар башталганга чейин ыкчам аракеттенүүгө шарт түзөт. 

2024-жылдагы кризиске чейин эле ӨКМ БУУӨПтүн долбоордук колдоосу менен эрте эскертүү жана кабарлоо тармагын өнүктүрүп келген. Бул инвестициялар улуттук мониторинг тутумун сапаттук жаңы деңгээлге көтөрүп, андан аркы санариптик трансформацияга негиз салды. 

Бирок бул аракеттер дагы деле жетишсиз болчу. Мына ушул учурда БУУӨПтүн туруктуу ресурстары маанилүү боштуктардын бирин тез арада чечүүгө көмөктөштү — Ак-Буура дарыясынын агымын көзөмөлдөөчү негизги чекит болуп саналган Озгур айылына гидрологиялык радардык станция орнотулду. Бул чечим топтолгон тажрыйбанын жана Өзгөчө кырдаалдар министрлиги менен тыгыз кызматташтыктын негизинде кабыл алынып, жаңы долбоорлордон каржылоо күтпөстөн дароо ишке ашырылды.  

Станция реалдуу убакыт режиминде иштейт жана маалыматтарды түз Кырсыктарды башкаруу боюнча улуттук борборго өткөрүп турат. Бул өлкөнүн өсүп жаткан климаттык тобокелдиктерге каршы туруу мүмкүнчүлүгүн кыйла жогорулатат. 

Эрте эскертүү системаларын жер-жерлерде ыкчам чара көрүү аракеттери менен толуктоо зарыл. 

Бул муктаждык селден эң көп жапа чеккен аймактардын бири болгон Баткен облусунун Орозбеков айылында өзгөчө байкалат. 

“...бул акыркы алты айдагы жетинчи сел... техника жетишсиз болуп жатат”, — дейт айыл өкмөт башчысы Замирбек Жарматаев. 

Жергиликтүү өз алдынча башкаруу органынын суроо-талабына жооп катары, БУУӨП өзгөчө кырдаалдардын кесепеттерин жоюучу техниканы сатып алуу үчүн биргелешип каржылоо моделин колдоого алды. Техниканын баасынын 50 пайызы улуттук жана жергиликтүү ресурстардын эсебинен жабылса, калган бөлүгү БУУӨПтүн колдоосу менен каржыланды. 

Ошентип, БУУӨП долбоорду ишке ашырууда жана сатып алуу процедураларын жүргүзүүдө Кыргыз Республикасынын Өкмөтүнүн ишенимдүү өнөктөшү катары чыгып, өнүктүрүү чөйрөсүндө мамлекеттик биргелешип каржылоо механизмдерин жайылтууга жана табигый кырсыктардын тобокелдигин башкаруу боюнча улуттук дареметти чыңдоого салым кошту. 

Бүгүнкү күндө Кыргызстан калкты эрте эскертүү жана кабарлоонун бирдиктүү тутумун калыптандырууну улантууда. БУУӨПтүн колдоосу менен акыркы бир жылда эле климаттын өзгөрүүсүнөн улам өсүп жаткан сел коркунучуна каршы өлкөдө сегиз эрте эскертүү жана кабарлоо станциясы, анын ичинде заманбап гидрологиялык радарлар орнотулду. Бул чаралар коркунучтуу табигый процесстерге мониторинг жүргүзүүнүн натыйжалуулугун жана мүмкүн болгон коркунучтарга өз убагында чара көрүү ыкчамдыгын жогорулатат. 

БУУӨПтүн ийкемдүү регулярдуу ресурстары уюмдун аймактагы үзгүлтүксүз ишмердүүлүгү, ыкчам чара көрүүсү жана долбоордук циклдардын ортосундагы боштуктарды толтуруу үчүн зарыл болгон ийкемдүүлүктү жана алдын ала пландаштыруу мүмкүнчүлүгүн камсыз кылат. Ошондой эле алар мамлекеттик ресурстар менен донордук инвестицияларды бирдиктүү чечимдерге бириктирүүгө шарт түзүп, кошумча каржылоону тартууда катализатордук кызмат аткарат. 

Кыргызстанда бул эки негизги мисал аркылуу ачык көрүндү: Озгур айылындагы эрте эскертүү системасындагы маанилүү боштукту толтуруу жана Орозбеков айылындагы биргелешип каржылоонун пилоттук моделин колдоо. 

Климаттык тобокелдиктер күчөгөн шартта, туруктуулук өзгөчө кырдаалдарга канчалык тез чара көрүү менен эмес, коркунучтарды алдын ала көрө билүү жана болтурбоо жөндөмдүүлүгү менен аныкталат. 

Кыргызстанда ийкемдүү ресурстар БУУӨПтө мамлекет менен бирге бардык этаптарда — тобокелдиктерди талдоодон баштап, чара көрүү жана калыбына келтирүүгө чейин бирге болууга мүмкүндүк берет. Бул ресурстар эрте эскертүү жана кабарлоо системаларын, жергиликтүү дареметти жана улуттук пландоону климаттык чакырыктарга каршы бирдиктүү туруктуулук архитектурасына бириктирет.