«Күбөлөндүрүүнү өткөрүүнүн ченемдик-укуктук базасы жок болчу», — дейт ушул базаны түзүүнүн башатында турган Бурулсун Суйуналиева.

Ал социалдык тармакка 2007-жылы Социалдык коргоо жана гуманитардык жардам департаментинин директору катары келген. Андан кийин Кыргыз Республикасынын Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлигинде Майыптыгы бар адамдарга жана кары-картаңдарга социалдык кызмат көрсөтүүлөрдү өнүктүрүү боюнча жаңы Башкармалыкты жетектеген. Ушул бөлүмдөр Республикалык медициналык-социалдык экспертиза борборунун ишин координациялайт. Бүгүнкү күндө Бурулсун Суйуналиева — социалдык маселелер боюнча эксперт, социалдык иш мектептеринин ассоциациясынын жана «Социалдык кызматтарды өнүктүрүү фонду» КФнын жетекчиси.

«Эркиндигинен ажыратылган жерлерде жаткан жарандарды күбөлөндүрүү боюнча ченемдик укуктук актылардын долбоорлорун иштеп чыгуунун башатында тургам», — дейт ал ошол мезгил жөнүндө.

Өлкөнүн эл аралык милдеттенмеси бул иштин башталыш чекити болуп калды.

«Кыргызстан 2019-жылы БУУнун Майыптыгы бар адамдардын  укуктары жөнүндө конвенциясын ратификациялаган жана Конвенциянын ченемдерин ишке ашыруунун алкагында тиешелүү ченемдик укуктук актылар иштелип чыгып, кабыл алынган».

Ал үчүн бул жөн эле жол-жобо эмес, принципиалдуу маселе.

«Адам укуктарын коргоонун эл аралык ченемдерине ылайык, эркиндигинен ажыратуу жайларында жаткан адамдарга майыптык статусун берүү зарыл болуп саналат».

Бул статус конкреттүү мүмкүнчүлүктөрдү берет — «реабилитациялоо, социалдык коргоо, көнүү (адаптация) жана коомго интеграциялануу укуктары».

Ошол эле учурда реалдуулук эч бир кооздолбостон, так көрсөтүлгөн. Адам эркиндигинен ажыратылган жерлерде болгон учурда социалдык жөлөкпулдар төлөнбөйт, бирок ал реабилитациялык кызматтарды алат. Эгерде эмгек стажы бар болсо, майыптыгы боюнча пенсия дайындалат: камсыздандыруу бөлүгү төлөнөт, ал эми базалык бөлүгү төлөнбөйт, анткени ал адам толугу менен мамлекеттин камсыздоосунда болот. Бошотулгандан кийин ал кайрадан экспертизадан өтөт жана медициналык-социалдык экспертизанын маалымкатынын негизинде социалдык төлөмдөр дайындалат.

Мунун баары иштеши үчүн үч системанын өз ара аракеттенүүсүн куруу керек болду.

«Медициналык-социалдык экспертизанын, пенитенциардык системанын жана медициналык мекемелердин иши биргелешкен буйруктар менен бекитилген атайын нускаманын  негизинде жүргүзүлөт, анда ар бир ведомствонун функциялары менен милдеттери так жазылган».

 Системанын өзү да өзгөрүүдө: адистердин жаза аткаруу мекемелерине кирүүсүнө жол ачылды, ведомстволор аралык өнөктөштүк мамилелер өнүгүүдө, ЖАК (Жаза аткаруу кызматы) жана медициналык кызматтын кызматкерлеринин квалификациясы жогорулоодо, реабилитациялык кызматтар кеңейтилүүдө. Жобо кабыл алынгандан кийин дарыгер-эксперттер жана медициналык-социалдык экспертиза системанын кызматкерлери үчүн бир катар тренингдер жана семинарлар өткөрүлдү.

Бурулсун Суйуналиеванын айтымында, Жобону иштеп чыгууга жана киргизүүгө эл аралык өнөктөштөр чоң салым кошушту.

«Күбөлөндүрүү жөнүндө жобону иштеп чыгууда, алдыга жылдырууда жана ишке ашырууда БУУӨПтүн колдоосу абдан чоң болду. Ошондой эле БУУнун Экономикалык жана социалдык маселелер боюнча департаменти тажрыйба алмашууга, МСЭКтин (Медициналык-социалдык эксперттик комиссиянын) дараметин жогорулатууга жана эл аралык эксперттерди тартууга чоң салым кошту».

БУУнун Майыптардын укуктары жөнүндө конвенциясын ратификациялоо жана «Жеткиликтүү өлкө» мамлекеттик программасын ишке ашыруу менен Кыргыз Республикасы укуктарды коргоонун кыйла адилеттүү жана инклюзивдүү системасын  ырааттуу түрдө курууда — бул система Кыргыз Республикасын өнүктүрүүнүн 2030-жылга чейинки Улуттук программасында бекитилген улуттук артыкчылыктарга шайкеш келет. БУУӨП Кыргыз Республикасынын Эмгек, социалдык камсыздоо жана миграция министрлигине жана Республикалык медициналык-социалдык экспертиза борборуна бул милдеттенмелерди аткарууга көмөктөшөт.

Иш документти кабыл алуу менен эле бүтпөйт. Ал алдыдагы кадамдардын катарында дарыгер-эксперттердин квалификациясын туруктуу жогорулатууну жана «Министрликтин кызматкерлеринин квалификациясын жогорулатуу борборун түзүү аркылуу туруктуу негизде окутууну жүргүзүүнү», ошондой эле чет элдик кесиптештер менен тажрыйба алмашууну белгилейт.

Өзү үчүн ал мындайча жөнөкөй жыйынтык чыгарат:

«…өнөктөштүк кызматташтыктын натыйжаларына жетишилди, бул багытта ишти улантууга даярмын».

Ал эми кесиптештерине төмөнкүдөй кеңеш берет: «мыйзамдардын ченемдерин так сактоо, квалификацияны жогорулатуу менен дайыма алектенүү, медициналык-социалдык экспертиза системасына жаш адистерди тартуу».

Эң негизгиси, анын айтымында, — «адамдын кайда жүргөнүнө карабастан, анын укуктарын сактоо».

Материал БУУӨПтүн жана Финляндиянын ТИМинин «Кыргыз Республикасында адам укуктарын коргоону жана адилеттүүлүккө тегиз жетүүнү күчөтүү» долбоорунун алкагында даярдалды.