Муздаткыч агенттери муздаткычтарда жана кондиционерлерде, унааларда, соода текчелеринде, муздаткыч кампаларда, ресторандарда, тамак-аш өнөр жайында жана медициналык жабдууларда колдонулат. Кадимки шарттарда алар жабык системанын ичинде болот. Бирок агып кетүүдө, оңдоо иштеринде же жабдуулар туура эмес утилдештирилгенде атмосферага чыгышы мүмкүн.

16-сентябрда, Озон катмарын сактоонун эл аралык күнүндө, бул тарых өзгөчө маанилүү: адамзат глобалдык экологиялык көйгөйлөрдүн биринин нугун өзгөртө алды.

Дүйнө озон катмарын кантип коргой алды?

XX кылымдын экинчи жарымында муздаткыч жабдууларында, аэрозолдордо, жылуулук изоляциялоочу материалдарда жана өнөр жайда хлорфторкөмүртектер жана озон катмарын бузуучу башка заттар кеңири колдонулган.

Стратосферадагы озон Жерди зыяндуу ультрафиолет нурларынан коргойт. Окумуштуулар өнөр жайлык химиялык заттар менен озон катмарынын бузулушунун ортосундагы байланышты аныктагандан кийин, мамлекеттер Монреаль протоколун кабыл алышкан.

Бүгүнкү күндө дүйнөдө көзөмөлгө алынган озонду бузуучу заттардын дээрлик 99 пайызы жүгүртүүдөн чыгарылды, ал эми озон катмары акырындык менен калыбына келүүдө.

Кыргызстан Монреаль протоколуна 2000-жылы кошулган. Кийинки жыйырма жылдын ичинде өлкө мыйзамдарын өркүндөтүп, импортту көзөмөлдөөнү күчөтүп, ишканаларды кайра жабдып, адистерди даярдады. 2020-жылы Кыргызстан озонду бузуучу негизги заттардын топторун керектөөдөн чыгарууну аяктаган.

Бул иштердин басымдуу бөлүгү БУУӨП менен өнөктөштүктө жүргүзүлгөн.

«Биз муну 20 жылдан ашуун убакыттан берки ишибиздин эң маанилүү натыйжаларынын бири деп эсептейбиз. Кыргызстан аймактагы озонду бузуучу заттарды керектөөдөн толук чыгарган алгачкы өлкөлөрдүн бири болду», — дейт Кыргызстандын Озон борборунун директору Марс Аманалиев.

Озон борборунун маалыматына ылайык, 25 жылдан ашуун убакыттын ичинде мыйзамдарды өркүндөтүүдөн жана адистерди даярдоодон тартып жаңы технологияларды киргизүүгө чейинки багыттарда жалпы наркы 5,5 млн АКШ долларынан ашкан 34 биргелешкен долбоор ишке ашырылган.

«Өнөктөштүктүн жылдарында Кыргызстан озон катмарын коргоо жаатындагы улуттук потенциалын кыйла чыңдады: муздаткыч жана климаттык жабдуулар секторунун адистери даярдалып, муздаткыч агенттери менен иштөө практикасы жакшыртылып, озон катмары үчүн коопсузураак технологияларга өтүүгө шарттар түзүлдү. Бүгүн бул тажрыйба өлкөгө озон катмарын коргоону, климатка тийгизген таасирди жана энергияны натыйжалуу пайдаланууну бирдей эске алган муздатуу чечимдерине карай алдыга жылууга жардам берип жатат», — деп белгилейт Кыргызстандагы БУУӨПтүн Туруктуу өкүлү Александра Соловьева.

Бирок бир көйгөйдү чечүү жаңы көйгөйдү жаратты

Озон катмарын бузуучу заттардан баш тарткандан кийин муздаткыч тармагына алардын ордуна жаңы заттар керек болду. Чечимдердин бири катары гидрофторкөмүртектер — ГФУ колдонулуп баштаган.

Алар озон катмарын бузбайт. Бирок көптөгөн ГФУ климатка күчтүү таасир этүүчү парник газдары болуп саналат жана алардын таасири көмүр кычкыл газына караганда жүздөгөн, ал тургай миңдеген эсе жогору болушу мүмкүн.

Ошентип, экологиялык парадокс пайда болду: озон катмарын коргоого жардам берген заттар климаттын өзгөрүшү көйгөйүнүн бир бөлүгүнө айланды.

Ушундан улам 2016-жылы Монреаль протоколуна Кигали түзөтүүсү кабыл алынып, ГФУ керектөөсүн этап-этабы менен кыскартуу каралган. Кыргызстан бул түзөтүүнү 2020-жылы ратификациялаган.

Өлкө үчүн кийинки маанилүү этап 2029-жылдан тартып ГФУ керектөөсүн 10 пайызга кыскартуудан башталат. Андан кийин 2045-жылга чейин этап-этабы менен 80 пайызга чейин кыскартуу каралган.

Эми сөз эл аралык милдеттенмелер жөнүндө гана эмес. Ошондой эле Кыргызстанда жакынкы он жылдыктарда кайсы муздаткычтар, кондиционерлер, жылуулук насостору жана өнөр жай системалары колдонулары жөнүндө болуп жатат.

Жаңы технологияларга жаңы адистер керек

ГФУга альтернативалардын катарына пропан, изобутан, көмүр кычкыл газы жана аммиак сыяктуу табигый муздаткыч агенттери кирет. Алардын климатка тийгизген таасири кыйла төмөн, бирок алар менен иштөө үчүн башка деңгээлдеги техникалык даярдык жана коопсуздук стандарттарын сактоо талап кылынат.

«Биз кайрадан кадрлар маселесине келип жатабыз. Табигый муздаткыч агенттери менен иштөө үчүн жаңы билим жана жаңы компетенциялар талап кылынат», — деп түшүндүрөт Марс Аманалиев.

Өтүүнүн кийинки этабы инженерлерге, кондиционерлерди жана муздаткычтарды оңдоо боюнча адистерге, кесиптик лицейлердин окутуучуларына жана жаш адистерге жараша болот. Ошондуктан кесиптик даярдоо программаларын, коопсуздук стандарттарын жана окуу борборлорунун жабдууларын жаңыртуу зарыл.

Муздатуу климат жана энергетика маселесине айланууда

Бул тема озон катмарын коргоодон алда канча кеңири экендигинин дагы бир себеби бар.

Температуранын жогорулашы менен кондиционерлерге болгон суроо-талап өсүүдө. Кондиционерлер канчалык көп болсо, электр энергиясын керектөө да ошончолук көбөйөт. Ошондуктан бүгүн жабдуунун ичинде кайсы газ бар экенин гана эмес, ал канча энергия керектээрин да эске алуу маанилүү.

Кыргызстан үчүн бул байланыш имараттарды муздатуу жана жылытуу үчүн тең колдонулушу мүмкүн болгон жылуулук насосторуна кызыгуу өсүп жаткан учурда өзгөчө актуалдуу.

Бүгүн тандалган жабдуу көп жылдар бою таасирин тийгизет. Кондиционер же муздаткыч система 10–20 жыл иштей алат. Азыр эскирип бараткан технологияны сатып алуу өлкөнүн келечектеги чыгымдары, муздаткыч агенттердин импорту жана кайра жаңылоого болгон муктаждыгы боюнча чечимдерди кабыл алуу дегенди билдирет.

«Келечекке алдын ала даярданышыбыз керек. Бүгүнкү күндө билимге, адистерди даярдоого жана экологиялык жактан коопсуз чечимдерге инвестиция салуу маанилүү», — деп белгилейт Марс Аманалиев.

Монреаль протоколунун тарыхы глобалдык экологиялык көйгөйлөрдү чечүүгө болорун көрсөтөт. Бул үчүн илимий маалыматтар, эл аралык эрежелер, өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө финансылык колдоо, жаңы технологиялар жана бизнестин ыңгайлашуусуна убакыт керек болду.

Ошол эле учурда дүйнө муздаткычтардан жана кондиционерлерден баш тартууга мажбур болгон жок. Технологиянын өзү өзгөрүп, ошол эле муктаждыктарды айлана-чөйрөгө азыраак зыян келтирүү менен камсыз кылууга мүмкүнчүлүк түзүлдү.

Эми милдет татаалыраак: муздатуу системалары бир эле учурда климаттын ысышына салым кошпошу жана энергияны азыраак керектеши керек.