Gender esasyndaky zorluk (GBV) häzirki döwrüň iň giň ýaýran we gyssagly kynçylyklarynyň biri bolmagynda galýar - deňsizlige çuňňur kök uran we dymmak, jezasyzlyk we maýa goýumlarynyň ýetmezçiligi bilen dowam edýär. Dünýäde her üç zenanyň biri - 736 million - ömründe azyndan bir gezek fiziki ýa-da gender zorluga duçar boldy. Haýran galdyryjy zat, bu derejeler on ýyldan gowrak wagt bäri üýtgewsiz galýar we zenanlary we gyzlary goramakda global şowsuzlygy görkezýär.

Türkmenistanda Birleşen Milletler Guramasynyň Ilat Gaznasynyň (UNFPA) Maşgaladaky Zenanlaryň Ýagdaýy baradaky hasabatynda 18-59 ýaş aralygyndaky zenanlaryň 12%-iniň ýoldaşyndan ýa-da hyzmatdaşyndan fiziki ýa-da gender zorluga duçar bolandygyny görkezýär.

Bu sanlar alada döredýän bolsa-da, olar bize GBV-niň öňüni alyp boljakdygyny hem ýatladýar. Yzygiderli hereketler, güýçlendirilen edaralar we işjeň jemgyýetçilik gatnaşygy bilen biz zenanlary we gyzlary goramaga we gender deňligini öňe sürmäge kömek edip bileris.

BMGÖM-iň gender esasynda zorluk meselesine garşy tagallalary

BMG-niň Ösüş maksatnamasy (BMGÖM) global derejede gender esasynda zorluk meselesini ösüş, dolandyryş we adam hukuklary meselesi hökmünde çözýär, esasan hem sanly zorluk meselesine ünsi jemleýär. Gender deňligi strategiýamyza we 2026–2029-njy ýyllar üçin strategik meýilnamamyza laýyklykda, biz institutlary güýçlendirýäris, hukuklara esaslanýan sanly dolandyryşy öňe sürýäris we adalat, howpsuzlyk we durmuş gorag ulgamlarynda ejir çekenlere gönükdirilen çemeleşmeleri ornaşdyrýarys. Bu tagallalar hukuk özgertmelerini, raýat jemgyýetini goldamaklygy we dünýäde millionlarça adama ýeten habarlylyk kampaniýalaryny öz içine alýar.

Türkmenistanda BMGÖM we UNFPA zyýanly gender kadalaryna garşy göreşmek we gender esasynda zorluk meselesine institutsional jogaplary güýçlendirmek üçin ÜÝTGEŞME maksatnamasyny öňe sürýärler. Bu syýasaty maglumatlandyrmak üçin tölegsiz ideg işlerini seljermegi, şägirtlik we ygtyýarlandyryş merkezleri arkaly zenanlar üçin başarnyklary we iş bilen üpjünçiligi ösdürmek, şeýle hem gender esasynda zorlukdan ejir çekenler üçin ýörite sanly we hünär okuwlaryny geçirmekligi öz içine alýar. Bu başlangyçlar bilelikde zenanlara deňsizligiň kök sebäplerini aradan aýyrmak bilen ykdysady garaşsyzlyga ýetmäge kömek edýär.

BMGÖM adalat we maglumata elýeterliligi ýokarlandyrmak arkaly hukuk goldawyny we gender esasynda zorluk meselesiniň öňüni almagy güýçlendirýär. Adwokatlar birleşikleri üçin täzeden işlenen web sahypalary we Türkmenistanda Saýlawlary we sala salşyklary geçirmek boýunça Merkezi topar üçin elektron kitaphana zenanlara we ejiz toparlara ygtybarly hukuk görkezmelerini we çeşmelerini hödürleýär, GBV-nyň öňüni almak we raýat durmuşyna howpsuz, habarly gatnaşmagy höweslendirmek üçin edara mümkinçiliklerini güýçlendirýär.

16 Günlük Aktiwizm: Sanly Zorlugyň Soňuna Çykmak Üçin BIRLEŞIŇ

Her ýyl, 25-nji noýabrdan 10-njy dekabra çenli, dünýäniň dürli ýurtlarynda we jemgyýetlerinde Gender esasyndaky zorlugyň soňuna çykmak üçin 16 günlük aktiwizm bellenilýär. Bu ýyl kampaniýa iň çalt ösýän kemsitme görnüşleriniň birine, ýagny zenanlara we gyzlara garşy sanly zorluga gönükdirilendir.

BMGÖM 2025-nji ýylyň 25-nji noýabrynda BMG-niň Baş edarasynda geçirilen Zenanlara garşy zorlugyň soňuna çykmak üçin halkara gününiň resmi ýatlamasy mynasybetli bilelikdäki beýanata we herekete çagyryşa gol çekmek arkaly Ähli zenanlara we gyzlara garşy sanly zorlugyň soňuna çykmak üçin BIRLEŞIŇ başlangyjyna goşulýar. Bu hereket arkaly BMGÖM sanly zorlugyň öňüni almak we oňa garşy göreşmek, howpsuz we inkluziw onlaýn giňişligini ösdürmek we dünýäde gender deňligini ösdürmek boýunça öz borjuny tassyklaýar.

Sanly tehnologiýalar we emeli intellekt adam ösüşi we Durnukly Ösüş Maksatlaryna ýetmek üçin ägirt uly mümkinçilikleri döredýär, ýöne olar zenanlar we gyzlar üçin täze howplary hem döredýär:

• Zenan parlament agzalarynyň 80%-i internetde psihologik zorlugy başdan geçirýändiklerini, 44%-i internetde ölüm, zorlama ýa-da hüjüm howplaryny alýandygyny habar berýärler;

• Zenan žurnalistleriň 73%-i sanly zorluga duçar boldy.

• Käbir sebitlerde internetdäki zenanlaryň ýarysyndan gowragy kiberhowply hereketlere duçar bolýar.

• Zenanlaryň 38%-i sanly zorluga duçar boldy, 85% -i oňa şaýat boldy we "deepfake"-leriň 90% -den gowragy zenanlara we gyzlara garşy jynsy taýdan ekspluatasiýa hüjümleridir.

Internetdäki zorluk zenanlary sanly giňişliklerden çykarýar, başarnyklara, bazarlara we ýokary gymmatly işlere elýeterliligi çäklendirýär. Sanly elýeterlilikde we ömürlik girdejilerde gender deňsizligini aradan aýyrmak dünýä baýlygyna 172 trillion dollar goşup biler. Tehnologiýa adam hukuklaryna we gender deňligine ileri tutulmaly, üzňelikleri giňeltmekden ýa-da zorluga mümkinçilik bermekden has köp, inklüziwligi we mümkinçilikleri öňe sürmeli.

Ýaşlaryň gatnaşygy we sanly mümkinçilikleriň giňeldilmegi

Bu ýylky kampaniýanyň temasy - "Ähli zenanlara we gyzlara garşy sanly zorlugy bes etmek üçin BIRLEŞIŇ" - ýaşlaryň, esasanam ýaş zenanlaryň sanly giňişliklerde mümkinçilikleriniň giňeldilmeginiň zerurdygyny nygtaýar. Sanly sowatlylyk we durnuklylyk diňe geljekki karýeralara maýa goýumlary däl, eýsem gender esasyndaky sanly zorlugyň öňüni almak üçin möhüm strategiýalardyr.

Bu tagallalaryň öň hatarynda Ýewropa we Merkezi Aziýa boýunça ýaşlary ýaşyl we sanly geçiş üçin başarnyklar bilen üpjün edýän BMGÖM-niň Stambul sebitleýin merkezi tarapyndan ýolbaşçylyk edilýän "Geljekki iş akademiýasy" bar. Gatnaşyjylar "Geljekki başarnyklar sprinti" ýaly maksatnamalar arkaly täze tehnologiýalar, emeli intellekt we sanly zähmet bazarlarynda tejribe toplaýarlar. Tehnologiýanyň we durnuklylygyň iş we önümçilik ulgamlaryny nähili özgerdýändigini öwrenmek üçin Türkmenistandan ýaşlaryň işjeň gatnaşmagyny görmek ylham beriji boldy.

Bu ýyl, iş mümkinçiliklerini ýokarlandyrmaga we ýaşlaryň karýeralaryny ösdürmäge gönükdirilen BMGÖM Turkmenistan, BMGÖM-niň Bilim taslamasy bilen hyzmatdaşlykda, Geljekki başarnyklar akademiýasynyň ikinji tapgyryny işe girizdi. Bu dinamiki inkluziw başlangyç, Türkmenistanyň ýaşlaryna häzirki zaman iş bazarynda iň köp isleg bildirilýän başarnyklary ösdürmek üçin niýetlenen ýokary hilli, geljege gönükdirilen onlaýn okuwlara elýeterliligi üpjün edýär. Bu maksatnama Ýaponiýa hökümeti tarapyndan maliýeleşdirilýän “Merkezi Aziýada zorlukly ekstremizmiň (PVE) öňüni almak üçin durmukly jemgyýetleri ösdürmek” sebitleýin taslamasynyň ýurt bölegi boýunça amala aşyrylýar.

Geçen ýyl türkmen talyplary emeli intellekt, innowasiýa we täze tehnologiýalar boýunça bilermenleriň ýolbaşçylygyndaky diskussiýalara gatnaşyp, çalt ösýän sanly gurşaw barada amaly düşünje aldylar. BMGÖM sanly inkluziwlik boýunça 100 günlük global maslahatyň çäginde ýaşlara gönükdirilen çäräni gurnady we talyplary sanly inkluziwlik boýunça gollanma bilen tanyşdyrdy.

Sanly howpsuzlyk we ýaşlaryň, esasanam zenanlaryň we gyzlaryň ýüzbe-ýüz bolýan internetdäki kynçylyklary, BMGÖM we UNFPA tarapyndan bilelikde GBV-e garşy 16 günlük işjeňligiň çäginde ýakynda geçirilen ýaşlar sessiýasynyň esasy bölegi boldy. Türkmenistan talyplary kiberhowp, internetde kemsitme we has howpsuz sanly giňişligi döretmek strategiýalaryny ara alyp maslahatlaşdylar we internetde gatnaşygyň mümkinçiliklerini we töwekgelçiliklerini görkezdiler.

Biziň garaýşymyzdan, ýaşlaryň bu ugurlarda gatnaşmagyny goldamak örän möhümdir. Bu diňe bir olaryň başarnyklaryny we ynamyny güýçlendirmek bilen çäklenmän, eýsem, Türkmenistanda we ondan daşarda inkluziw, durnukly we geljegi göz öňünde tutýan jemgyýetleriň binýadyny gurmaga kömek edýär.

Gender esasyndaky zorlugyň öňüni almak saglygy goraýyş ulgamyna goşmak

BMGÖM Turkmenistan hem GBV öňüni almak işini, şol sanda inçekesel bejergisini, gender aýratynlyklaryna duýgur we psihososial goldaw usuly arkaly saglygy goraýyş ulgamyna goşýar. UNFPA we Global Gazna tarapyndan goldanylýan inçekesel we ýokanç keseller taslamalary bilen bilelikde, taýýarlykly psihologlar we utgaşdyryjylar häzir hassalara we maşgalalara psihososial goldaw berýärler, howpsuz maglumat bermegi we rehimli idegi üpjün edýärler.

Näme üçin inçekesel işine GBV goşulmagy gerek?Inçekeselli zenanlar köplenç stigma, kemsitme we hatda zorluga, şol sanda onlaýn kemsitmelere duçar bolýarlar, bu bolsa bejergä eýermäge päsgel berip biler. GBV, sanly howpsuzlyk we gender düşünjesi boýunça saglygy goraýyş işgärlerini taýýarlamak howpsuz giňişligi döredýär, öz-özüňi kemsitmegi azaldýar we hassalaryň fiziki we emosional abadançylygyny goldaýar.

Öňe gitmek: Gender esasyndaky zorlugyňonlaýn we oflaýn görnüşinde soň edilmegi

Her gün millionlarça zenan we gyz sanly giňişliklerde zorluga, kemsitmelere we gözegçiliklere duçar bolýarlar. GBV soň edilmegi adalatlylygy, tehnologiýany we ygtyýarlandyrmagy öz içine alýan utgaşdyrylan, köp pudakly çäreleri talap edýär. Jogapkärçiligi güýçlendirmek, sanly sowatlylyga maýa goýmak we adam hukuklaryny tehnologiýa ornaşdyrmak arkaly sanly özgertmäniň hemmelere peýda getirjekdigine we zenanlary hem gyzlary goraýandygyna kepil geçip bileris.

Şu ýylky "Ähli zenanlara we gyzlara garşy sanly zorlugy bes etmek üçin BIRLEŞIŇ" şygary astynda BMGÖM gender esasyndaky zorlugyň ähli görnüşlerini ýok etmek üçin BMG-niň ulgamy bilen bilelikde işleýär. Bu kampaniýa diňe bir herekete çagyryş däl, eýsem jogapkärçilige çagyryşydyr. Ýaşlaryň hukuklaryny berkitmek, sanly deňsizligi ýok etmek we howpsuz, inkluziw onlaýn giňişlikleri döretmek gender esasyndaky zorlugyň ýok edilmegine tarap möhüm ädimlerdir. BMGÖM hyzmatdaşlar bilen bilelikde bu maksatlary hakykata öwürmäge borçlanýar.