LocationsӨмірге инвестиция: БИОФИН Қазақстанға табиғатты қаржыландыруға қалай көмектеседі
2025 ж. 14 November
Әлем қарқынды өзгеріп жатыр, онымен бірге климат пен табиғат та құбылуда. Біз табиғи капиталды қалпына келтіріп үлгермей жатып-ақ, тез жоғалтып отырмыз. Түрлердің жойылуы, жердің деградациясы, су мен ауаның ластануы - бұлардың барлығы экологиялық қана емес, сонымен қатар, азық-түлік, су және климат қауіпсіздігіне әсер ететін экономикалық тәуекелдер.
Бүгінде биоәртүрліліктің жойылу ауқымы алаңдатарлық деңгейге жеткен кезде мемлекет те, бизнес те, қоғам да шетте қалмауы тиіс. Табиғат Жердегі өмірді қолдап тұруы үшін оны қорғап қана қоймай, стратегиялық маңызды ресурс ретінде қаржыландыру қажет.
Табиғат – бұл жай ғаналандшафт емес, адамдардың әл-ауқаты мен тұрақтылығыныңнегізі.
Табиғат – абстрактілі құндылық емес, әл-ауқаттың негізі. Ол бізге азық-түлік, су, таза ауа және тұрақты климат береді, алайда көптеген қаржылық шешімдерде табиғаттың құны «көрінбей» қалады. Бюджеттерде экожүйелердің үлесі жиі ескерілмейді, ал табиғатты қорғау шаралары болашаққа инвестиция емес, шығын ретінде қабылданады.
Осы көзқарасты өзгерту үшін БҰҰ Даму бағдарламасының (БҰҰДБ) жаһандық бастамасы – БИОФИН құрылды. Ол биоәртүрлілікті қаржыландырудағы олқылықтарды анықтап, табиғатты шығын емес, тұрақты дамудың қайнар көзі ретінде экономикаға кіріктіруге көмектеседі.
Қазақстандағы БИОФИН
Биоәртүрліліктің азаю мәселесі Қазақстан үшін айрықша өзекті. Ел бірқатар экологиялық сын-қатерлерге тап болып отыр: ауыл шаруашылығында қолданылатын топырақтың шамамен 75 пайызы шөлейттену, тұздану, эрозия сияқты әртүрлі деградация түрлеріне ұшыраған, ал соңғы 40 жылда тұщы суға қолжетімділік шамамен төрттен бір бөлікке азайды.
Бүгінгі таңда Қазақстанның Қызыл кітабына шамамен 400 өсімдік түрі және 227 жануар түрі енген, оның ішінде 132 омыртқалы және 96 омыртқасыз жануарлар. 2025 жылы елдегі ерекше қорғалатын табиғи аумақтардың (ЕҚТА) көлемі 30,9 миллион гектарға жетті – бұл маңызды қадам, бірақ мұның өзі биоәртүрлілікті тұрақты қаржыландырусыз жеткіліксіз.
Қазақстан 2013 жылы БИОФИН бастамасына қосылып, табиғатты қаржыландыруды жүйелі талдауды бастаған Орталық Азиядағы алғашқы елдердің біріне айналды.
Осы уақыт ішінде екі негізгі зерттеу жүргізілді:
• Саяси-институционалдық шолу (СИШ) – биоәртүрлілікке әсер ететін мемлекеттік стратегияларды, заңдар мен тетіктерді, сондай-ақ мүдделі тараптардың рөлдерін талдау.
• Биоәртүрлілікке арналған шығыстарды шолу (БШШ) – биоәртүрлілік пен экожүйелерді сақтау үшін мемлекеттік, жеке және донорлық қаражаттың қалай бөлінетінін бағалау.
БИОФИН-нің 2015-2022 жылдардағы биоәртүрлілікке жұмсалған шығындарды талдау нәтижесі Қазақстанның оны сақтауға 1,267 триллион теңге (шамамен 2,75 миллиард АҚШ доллары) инвестициялағанын көрсетті.
Бұл сома 2022 жылы ЖІӨ-нің 1,25 пайызына және мемлекеттік бюджеттің 5,34 пайызына тең. Қаражаттың басым бөлігі жабайы жануарларды қорғауға, ерекше қорғалатын табиғи аумақтарды басқаруға, су ресурстарына, орман және балық шаруашылықтарына бағытталды.
Қаржыландырудың ең үлкен бөлігі – 74,75 пайызы мемлекеттік бюджеттен түседі. Халықаралық ұйымдардың үлесі – 13,55 пайыз, үкіметтік емес ұйымдардың үлесі – 8,66 пайыз және жеке сектордың үлесі небәрі 3,03 пайызды құрайды. Абсолюттік мәнде қаржыландыру 2008 жылғы 29,5 миллиард теңгеден 2022 жылы 801 миллиард теңгеге дейін шамамен 27 есе артқанымен, табиғатқа жұмсалған шығындардың ЖІӨ-ге шаққандағы үлесі 0,9 пайыздан 0,78 пайызға дейін төмендеді.
Жергілікті деңгейде табиғатты қорғауға жұмсалған шығындар 2015-2022 жылдары 408,6 миллиард теңгені немесе аймақтық бюджеттердің үш есеге жуық өскеніне қарамастан, жергілікті бюджеттің бар болғаны 0,81 пайызын құрады. Бұл деректер Қазақстанға қаржылық ресурстардың қалай бөлінетінін алғаш рет көруге және табиғаттың «бюджеттік көлеңкеде» қалып отырған тұстарын анықтауға мүмкіндік берді. Олар табиғатты қаржыландырудың өсіп жатқанын, бірақ экономикалық және климаттық сын-қатерлерге ілесе алмай отырғанын көрсетеді.
Биоәртүрлілік бюджетте көрінбеген жағдайда, мемлекет тек табиғатты емес, экономикалық мүмкіндіктерін де жоғалтады.
БИОФИН бағалауы бойынша биоәртүрлілік пен табиғи капиталға байланысты жыл сайынғы кірістер шамамен 955 миллиард теңгені құрайды. Бұған ең алдымен ауыл шаруашылығы, орман және балық шаруашылығы, сондай-ақ табиғи нысандарға негізделген туристік саладан түсетін кірістер жатады. Алайда бұл қаржы ағындары әлі жүйеленбеген, яғни олардың қалай және қайда жұмсалатынын бақылауға мүмкіндік беретін бірыңғай жүйе жоқ.
Бюджеттік ағындарды ашық және айқын жүйеге келтіру деректерге негізделген тиімді шешімдер қабылдауға мүмкіндік берер еді.
Стратегиядан тыс қалған табиғат
Қазақстан «жасыл» бастамаларды белсенді дамытып жатқанымен, биоәртүрлілік мәселесі стратегиялық және бюджеттік жоспарлау жүйесінде әлі де әлсіз.
«Қазақстан – 2050» стратегиясы, Ұлттық басымдықтар және «Жасыл экономикаға» көшу тұжырымдамасы сияқты негізгі ұлттық құжаттарда биоәртүрлілік тек жартылай ғана қамтылған. Көп жағдайда бұл мақсаттар нақты жоспарларға және министрліктер мен өңірлердің бюджеттеріне айналмай, декларация деңгейінде қалып қояды.
Осылайша, табиғат экономикалық шешімдердің өзегіне енгізілмеген кезде мемлекет тек экожүйелерін емес, сонымен бірге тұрақты өсудің мүмкіндіктерін жоғалтады – өйткені су, топырақ, климат және азық-түлік қауіпсіздігі тікелей соларға байланысты.
Анықталған олқылықтарды ескере отырып, BIOFIN мынадай шешімдерді ұсынады:
Биоәртүрлілікті стратегиялық және бюджеттік құжаттарға енгізу.
Куньмин-Монреаль жаһандық негіздемесіне сәйкес, бюджет жоспарлауымен байланыстырылған, құқықтық күші бар Ұлттық биоәртүрлілік стратегиясын (ҰБCБ) ресми түрде бекіту.
Экожүйелерге әсерді мониторингтеу, бағалау және өтемақыландыруға арналған цифрлық құралдарды әзірлеу және енгізу.
Табиғат экономикалық шешімдердің бөлігіне айналғанда, мемлекет азық-түлік, климаттық және әлеуметтік тұрақтылықты арттырады
Жеке сектор және табиғат
Қазақстан табиғи ресурстарға бай ел. Экономиканың елеулі бөлігін қалыптастыратын өнеркәсіп секторы, әсіресе мұнай-газ, тау-кен өндіру және құрылыс салалары, экожүйелер мен биоәртүрлілікке ең көп қысым көрсетеді. Соған қарамастан, олардың табиғатты қорғауға қосатын үлесі әлі де өте төмен.
Инфрақұрылымдық және өнеркәсіптік жобалардың көпшілігі экологиялық тұрғыдан сезімтал аймақтарда тәуекелдер жеткілікті ескерілмей жүзеге асады. Ұзақ мерзімді перспективада бұл су, топырақ және климат ресурстарына қауіп төндіріп, жабайы табиғатқа залал келтіреді.
БИОФИН деректеріне сәйкес, 2015-2022 жылдары бизнес өкілдерінің табиғатты қорғауға қосқан үлесі жалпы инвестиция көлемінің небәрі 3 пайызын құрады. Оның ішінде:
82,5 пайызы – көгалдандыру мен аумақты абаттандыруға бағытталған, алайда бұл жабайы табиғатты қорғауға тікелей әсер етпейді.
11,1 пайызы – биоәртүрлілік мәселелерімен айналысатын үкіметтік емес ұйымдарды қолдауға бағытталған.
5,6 пайызы – жерді қалпына келтіруге (мелиорацияға).
0,8 пайызы – су айдындарын балықтандыруға жұмсалған.
Бұл жағдай бизнес тарапынан проблемаларды шешуге қатысудың төмендігіне және экологиялық бастамалардың корпоративтік стратегияларда сирек ескерілуіне байланысты. Егер жеке сектордың қатысуын ұлттық басымдықтар - 2035 жылға дейінгі биоәртүрлілікті сақтау және тұрақты пайдалану тұжырымдамасы және Тұрақты даму мақсаттары (ТДМ) төңірегінде жүйелесек, компаниялардың инвестициялары адамдар мен табиғат үшін айтарлықтай пайда әкелер еді.
Сонымен қатар, қолданыстағы тетік бойынша барлық экологиялық айыппұлдар жалпы мемлекеттік бюджетке түседі. Экологиялық құқықбұзушылықтар саны артқан сайын түсімдер де өседі, ал олардың азаюы бюджет кірісін төмендетеді. Сонымен бірге бұл қаражат тікелей табиғатты қорғау шараларына бағытталмайды.
Проблемалардың бірі – бизнес үшін ынталандырулар мен ашық тетіктердің болмауы. 2024 жылы БИОФИН табиғи капитал туралы ақпаратты ашуға дайындық жұмыстарына бағалау жүргізді: қаржы институттары мен компаниялардың 90-нан астам мүдделі тарапы сауалнамадан өтті. Нәтижесінде деректерді ашуға қызығушылық артқаны байқалды, бірақ экологиялық есептілікті корпоративтік практикаға енгізу үшін нақты құралдар, стандарттар және ынталандырулар жетіспейтіні анықталды.
Тұрақты қаржыландыруға көшу үшін бизнеске арналған ашық тетіктер мен экономикалық ынталандырулар қажет, бұл - салықтық жеңілдіктер, жасыл облигациялар, экожүйелік қызметтер үшін төлемдер (PES) секілді.
Өндіру мен өндіруден болатын экологиялық залалды экожүйелерді қалпына келтіру және биоәртүрлілікті сақтау үшін нақты шығындармен салыстыруға келмейді.
Биоәртүрлілікті сақтауда халықаралық ынтымақтастық та маңызды рөл атқарады. Биоәртүрлілікке жұмсалатын шығыстарға қатысты жүргізілген шолуға қатысқан 22 ұйымның ішінде тоғыз халықаралық ұйым мен үкіметтік емес ұйым өз деректерін ұсынды.
Мысалы, БҰҰДБ Қазақстанда 2015-2022 жылдары биоәртүрлілікті сақтау бойынша жалпы сомасы 16,2 миллион АҚШ долларын құрайтын он жобаны жүзеге асырды. Бұл серіктестік пен донорлық қолдаудың ұлттық бастамаларды дамытуға және табиғатты сақтаудың заманауи тәсілдерін енгізуге қалай көмектесетінін дәлелдейді.
БИОФИН – реформалар навигаторы
BIOFIN Қазақстанға табиғатты сыртқы орта ретінде емес, экономика тікелей тәуелді болатын негізгі актив ретінде қарастыратын жаңа модельді құруға көмектеседі. BIOFIN биоәртүрлілікті сақтау шығын емес, болашаққа салынған инвестиция екенін көрсететін модельді қалыптастырады.
Үш негізгі зерттеудің - Саяси-институционалдық шолу, Биоәртүрлілікке арналған шығыстарды шолу және Табиғи капитал туралы ақпаратты ашуға дайындықты бағалау - нәтижелерін біріктіре отырып, БИОФИН құқықтық, бюджеттік, институционалдық және нарықтық деңгейлердегі реформалардың басым бағыттарын айқындады.
1. Биоәртүрлілікті сақтау жөніндегі ұлттық стратегия мен іс-қимыл жоспарын (БСҰСІЖ) бекіту.
Қазақстанға табиғатты сақтау мақсаттарын бюджет жоспарлауы және ұлттық даму бағдарламаларымен байланыстыратын заңдық мәртебесі бар құжат қажет.
2. Табиғи капитал ұғымдарын ұлттық заңнамада бекіту.
Табиғатқа қатысты шешімдер түсінікті және тиімді болуы үшін «табиғи капитал», «табиғат үшін оң нәтиже», «ақпаратты ашу» сияқты негізгі ұғымдарды Экологиялық, Орман, Жер, Су және Кәсіпкерлік кодекстерінде, сондай-ақ салалық нормативтік актілерде айқындау маңызды. Сонымен бірге «биоәртүрлілік» ұғымы Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық шынайылығына сай жаңартылып, Экологиялық кодексте нақты бекітілуі тиіс.
3. Биоәртүрлілікті стратегиялық даму құжаттарына интеграциялау.
Биоәртүрлілік бойынша міндеттерді «Қазақстан-2050» стратегиясына, Экологиялық және бюджет кодекстеріне, Қазақстан Республикасының жаңартылған «жасыл экономикаға» көшу тұжырымдамасына және басқа да ұлттық бағдарламаларға енгізу қажет.
Бұл интеграция жоғарыдан төменге қарай каскадты түрде жүзеге асуы маңызды: ұлттық стратегиялардан - салалық жоспарларға, өңірлік бағдарламаларға және жергілікті жобаларға дейін.
4. Жеке секторды тарту.
Компаниялар үшін салықтық және инвестициялық ынталандыруларды енгізу, соның ішінде экожүйелік қызметтер үшін төлем (PES) тетігін және «жасыл» әрі ESG-бағытталған өнімдерді ілгерілету механизмдерін құру қажет. Сонымен қатар, табиғи капиталға байланысты қаржылық ақпаратты ашуды TNFD, ISSB және GRI сияқты жаһандық тұрақты есептілік стандарттарына сәйкес енгізу маңызды. Бұл корпоративтік шешімдерді табиғатқа әсер ету тұрғысынан анағұрлым ашық әрі тиімді етеді.
5. Табиғи капитал жөніндегі Ұлттық білім орталығын құру.
Бұл орталық тәжірибе алмасу, оқыту және мемлекеттік органдарға табиғи капиталды бағалау, есепке алу және ақпаратты ашу бойынша қолдау көрсететін хабқа айналады.
Сондай-ақ, орталық экожүйелерді қорғау мен мониторингтеу құралдарының интеграциясын қамтамасыз етеді, биоәртүрліліктің жоғалуын өтеу және қалпына келтіру шараларын Экологиялық кодекстің принциптері, мақсаттары мен анықтамаларына сәйкес салалық заңдар мен актілерге енгізуге ықпал етеді.
Биофин Қазақстанға бюджет пен саясат үшін бағдар бола отырып, биоәртүрлілікке байланысты қаржыны есепке алу және қалыптастыру үшін жүйелі негіз береді.
Табиғат – болашаққа салынған инвестиция
Қазақстан тау экожүйелерінен бастап ормандар, далалар мен шөлейттерге дейінгі бірегей табиғи капиталға ие. Алайда айтарлықтай прогреске қарамастан, табиғат әлі де «бюджеттік көлеңкеде» қалып келеді.
БИОФИН болжамына сәйкес, биоәртүрлілікті қаржыландыруға он жылдық кезеңде шамамен екі триллион теңге қажет. Бұл ресурстарды тек мемлекеттік бюджет есебінен мобилизациялау мүмкін емес – үкімет, бизнес, халықаралық серіктестер және қоғамның бірлескен жұмысы қажет.
Табиғат экономикаға көрінетін болса, ол болашақтың тұрақты дамуы үшін құнды активке айналады.
Табиғатқа салынған инвестициялар – өмірге салынған инвестициялар.
