LocationsЖаһандық климаттық күн тәртібіндегі басым бағыттардың назарындағы гендерлік аспектілер
2026 ж. 20 July
Климаттың өзгеруі туралы мәселе көтерілгенде, әдетте бірден құрғақшылық, су тасқыны, көшкін, аптап ыстық және мұздықтардың еруі сияқты апатты табиғи құбылыстарды не болмаса дүние жүзінде аномалды ыстық жылдар байқалып жатқандықтан қарқынды түрде қысқарту қажет парниктік газдардың шығарындыларын еске алады. Бірақ климаттық дағдарыс — бұл ең алдымен әрбір тұрғынның игілігі мен әл-ауқатына әсер ету. Ал оның салдарын адамдар әртүрлі еңсереді және халықтың өзгеріп жатқан өмір жағдайларына бейімделу мүмкіндіктері бірдей емес.
Климаттың өзгеруі суға, жерге, азық-түлікке, жұмысқа және табысқа деген қолжетімділікке әсер етеді. Ал әйелдер мен ерлер көбіне әртүрлі әлеуметтік және экономикалық шындықта өмір сүретіндіктен, климаттық тәуекелдер де оларды бірдей қамтымайды. Дәл сондықтан бүгінде климаттық саясатты барған сайын гендерлік теңдік призмасы арқылы жиі талқылайды.
Халықаралық зерттеулер көрсетіп отырғандай: әлеуметтік және экономикалық теңсіздік адамдардың үдеп келе жатқан апатты құбылыстар алдындағы осалдығын күшейтуі мүмкін. Ресурстарға шектеулі қолжетімділік, кірістердегі айырмашылық, шешім қабылдауға қатысудың теңсіздігі — мұның барлығы қоршаған орта өзгерістеріне бейімделу қабілетіне тікелей әсер етеді.
Мысалы, табиғи-ресурстық секторларда ерлер техникалық және инфрақұрылымдық бағыттарда, ал әйелдер — әкімшілік, білім беру және әлеуметтік салаларда көбірек жұмыс істейді. Бұл ретте отбасы мен үй шаруашылығына қамқорлық жасау көбіне әйелдерге жүктеледі. Климаттық өзгерістер жағдайында мұндай жүктеме одан сайын байқала түседі.
Gender Snapshot 2025 есебінде тікелей айтылғандай: гендерлік теңдік саласындағы баяу ілгерілеу Тұрақты даму мақсаттарына қол жеткізуді тежеп, климаттық саясаттың тиімділігін төмендетуі мүмкін.
Қазақстан үшін бұл тақырып та барған сайын өзекті бола түсуде — әсіресе табиғи-ресурстық салалар және экожүйелерді басқару мәнмәтінінде.
Климаттық саясаттың гендерлік талдауы елдің стратегиялық құжаттарында — экологиялық заңнамадан бастап жасыл экономиканы дамыту, биоалуантүрлілікті сақтау, энергетикалық, су және азық-түлік қауіпсіздігі саласындағы стратегиялар мен бағдарламаларға дейін — гендерлік аспект не мүлдем дерлік көрініс таппайтынын, не формалды түрде ғана аталатынын көрсетеді. Гендерлік дезагрегацияланған деректер, айырмашылықтарды бағалау механизмдері және жауапкершілік пен реттеу жүйесі әзірге саясатқа жүйелі деңгейде енгізілмеген.
Ал бұл ресурстарға қолжетімділіктегі, табиғи аумақтарды басқаруға қатысудағы және экологиялық тәуекелдердің алдын алудағы айырмашылықтар көбіне назардан тыс қала беретінін білдіреді.
Бұл әсіресе ауылдық өңірлерде байқалады. Әйелдер мен ерлердің жерге, жайылымдарға, суға, қаржыландыруға және тұрақты бизнесті дамыту құралдарына қолжетімділігі барған сайын жиірек әртүрлі болуда. Оған қоса, әйелдер отбасына ақысыз күтім жасаудан туындайтын уақыт тапшылығына жиірек тап болады — яғни табиғат қорғау бастамаларына және ресурстарды жергілікті басқаруға сирек қатысады.
Алаңдатарлық статистика да бар. Экстремалды ауа-райы құбылыстары кезінде әйелдер мен балалар ерлерге қарағанда 14 есе жиі қаза табады. Климаттық сценарийлердің бірі бойынша, 2050 жылға қарай дүние жүзінде 158,3 миллионға дейін әйел мен қыз бала аса кедейлік жағдайында қалуы мүмкін.
Бірақ басқа нәрсені де байқау маңызды: әйелдер — тек осал топ қана емес. Олар сондай-ақ экологиялық өзгерістердің драйверлеріне айналады.
Қазақстандағы БҰҰДБ-ның әлеуметтік зерттеудің деректері бойынша, әйелдердің 90 пайызға жуығы экологиялық мәселелерді жергілікті және өңірлік деңгейде талқылайды. Ерлер арасында бұл көрсеткіш 70,3 пайызды құрайды. Әсіресе қалаларда тұратын 35 жастан асқан әйелдер белсенді түрде тартылған. Ал бұл әйелдердің отбасында, қоғамдастықта және тұтастай қоғамда экологиялық тәжірибелердің таратушылары ретіндегі үлкен әлеуетін көрсетеді.
Бұл ретте халықаралық климаттық келісімдер — мысалы, Париж келісімі — туралы хабардарлық деңгейі әйелдер арасында да, ерлер арасында да әлі күнге дейін төмен болып қалуда. Яғни климаттық ағарту және қоғамды тарту неғұрлым жүйелі жұмысты талап етеді.
Осы бағыттағы маңызды халықаралық қадамдардың бірі 2025 жылы COP30-да қабылданған Белен гендерлік іс-қимыл жоспары (Belém Gender Action Plan) болды.
Құжаттың азаматтардың әртүрлі өмірлік тәжірибесін ескеретіні де маңызды. Назар енді тек жергілікті қоғамдастықтардағы әйелдерге, фермерлерге, мигрант әйелдерге, мүгедектігі бар әйелдерге және шалғай өңірлердің тұрғындарына ғана аударылмайды, сонымен қатар ер адамдар мен ұл балалардың гендерлік теңдікті ілгерілетудегі одақтас ретіндегі рөлі де қарастырылады.
Бұл Қазақстан үшін нені білдіреді?
Белен жоспары гендерлік тәсілді елдің климаттық және экологиялық саясатына неғұрлым жүйелі түрде енгізуге мүмкіндік ашады.
Кейбір қадамдар жасалып та қойды, мысалы, Қазақстанда БҰҰ-ның Климаттың өзгеруі туралы негіздемелік конвенциясы мен Париж келісімі аясында гендер және климаттың өзгеруі мәселелері бойынша ұлттық үйлестіруші тағайындалды.
Бірақ алда әлі де үлкен жұмыс тұр. Мүмкін болатын бағыттардың ішінде:
әйелдердің климаттық процестерге қатысуын кеңейту;
гендерлік және климаттық саясат арасындағы байланысты күшейту;
гендерлік тұрғыдан бөлшектелген деректерді жинау;
гендерлік сезімтал климаттық бюджеттеуді енгізу;
осалдық, сараланған әсер ету және ресурстарға, оның ішінде қаржы ресурстарына қол жеткізу мәселелері бойынша талдаманы дамыту.
Негізінен, Белен гендерлік іс-қимыл жоспары — өңірлік, ұлттық және жергілікті деңгейлерде шараларды енгізу бағыттары мен тәсілдерін көрсететін халықаралық құжат. Ол климаттық жобаларды гендерлік бағдарланған қаржыландыруға, технологияларды дамытуға және әлеуетті арттыруға ықпал етеді, әрі сонымен бірге инклюзивті көшбасшылықты және жұртшылықтың мазмұнды қатысуын көтермелейді. Ол сондай-ақ гендерлік аспект пен «Климат саласындағы құқықтар мен мүмкіндіктерді кеңейту жөніндегі іс-қимыл» (ACE) бағдарламасының алты элементі арасындағы байланысты нығайтады: білім беру, оқыту, жұртшылықтың хабардарлығын арттыру, жұртшылықтың ақпаратқа қол жеткізуі, жұртшылықтың қатысуы және халықаралық ынтымақтастық.
Жоспар сондай-ақ мониторинг пен ерікті есептіліктің мүмкіндіктерін, оның ішінде Ашықтық мәселелері бойынша екіжылдық баяндамалардағы мүмкіндіктерді кеңейтеді. 2026 жылдың маусымында Боннда халықаралық климаттық келіссөздер барысында БҰҰДБ Gender-Responsive Biennial Transparency Reports Toolkit құралын ұсынды, оның көмегімен елдер көпөлшемді факторларды көрсететін өз климаттық саясаттарында, стратегияларында, баяндамаларында және есептерінде гендерлік аспектілердің ескерілуі туралы ақпарат ұсынатын болады.
