Sažetak

U zemljama Zapadnog Balkana, duboko ukorijenjene rodne nejednakosti i dalje narušavaju kvalitet života žena i djevojčica, ometaju ekonomski rast i sprečavaju ostvarivanje ljudskih prava. Uprkos napretku u zakonodavnim okvirima i javnim obavezama u okviru procesa pristupanja EU, sistemske prepreke - poput tradicionalnih normi, nedostatka političke volje i nedovoljnih ulaganja - i dalje postoje, što rezultira velikim razlikama u platama između polova, niskim učešćem žena na tržištu rada i nedovoljnom zastupljenošću u rukovodećim pozicijama te u oblastima nauke, tehnologije, inženjerstva i matematike (STEM).

Opšti cilj projekta je da žene i djevojčice učestvuju u društvu, u potpunosti uživajući i ostvarujući jednaka ekonomska, radna i socijalna prava u sigurnom i bezbjednom okruženju.

Projekt ima za cilj da doprinese ovom ishodu kroz dva ključna rezultata:

1. Izgrađeni kapaciteti i ojačane nove i postojeće mreže u regionu, uključujući regionalnu Akademiju za liderstvo u oblasti rodne ravnopravnosti i Mrežu za rodnu ravnopravnost na Zapadnom Balkanu;
2. Povećano razumijevanje glavnih prepreka i izazova koji stvaraju rodne nejednakosti u STEM i ICT obrazovanju i zapošljavanju na Zapadnom Balkanu, te povećane mogućnosti za digitalno usavršavanje žena i djevojčica, uključujući i one iz marginalizovanih grupa.

Kroz regionalnu saradnju i inovativne pristupe, projekat nastoji da otključa potencijal žena i djevojčica na Zapadnom Balkanu, podstičući inkluzivnije, ravnopravnije i prosperitetnije društvo.

Projekat je dio zajedničkog regionalnog programa koji zajednički sprovode UN Women i UNDP, a finansira Evropska unija pod nazivom „EU za rodnu ravnopravnost: ekonomsko osnaživanje žena i zaustavljanje nasilja nad ženama“ 

Kontekst

Žene i djevojčice na Zapadnom Balkanu i dalje se suočavaju sa značajnim rodnim nejednakostima koje ograničavaju njihovo ekonomsko učešće, mogućnosti za liderstvo i ukupno blagostanje. Uprkos napretku u zakonodavnim okvirima i preuzetim obavezama u oblasti rodne ravnopravnosti u okviru procesa pristupanja EU i Ciljeva održivog razvoja, i dalje postoji značajan jaz između politika i njihove primjene. Strukturne prepreke, uključujući duboko ukorijenjene društvene norme, rodne stereotipe, ograničene institucionalne kapacitete i nedovoljna ulaganja u inicijative rodne ravnopravnosti, i dalje ograničavaju ekonomsko osnaživanje žena širom regiona.

Učešće žena na tržištu rada u zemljama Zapadnog Balkana i dalje je znatno niže u odnosu na muškarce, sa prosječnom stopom zaposlenosti od oko 45% u poređenju sa 55% kod muškaraca. Žene takođe snose nesrazmjerno veći teret neplaćenog rada na brizi o drugima - obavljajući gotovo tri puta više neplaćenog rada od muškaraca - što ograničava njihovu mogućnost da se u potpunosti uključe u plaćeni rad i preduzetništvo. Žene su nedovoljno zastupljene u rukovodećim ulogama i u rastućim sektorima kao što su nauka, tehnologija, inženjerstvo i matematika (STEM), gdje čine svega oko 14% radne snage.

Rješavanje ovih međusobno povezanih izazova zahtijeva integrisane napore usmjerene na jačanje ekonomskog osnaživanja žena. 

Ključna postignuća

• Uspostavljeni Regionalni mehanizmi koordinacije: Funkcionalna partnerstva i platforme uspostavljene su radi unapređenja rodne ravnopravnosti širom Zapadnog Balkana, omogućavajući zajedničko djelovanje i razmjenu znanja.
• Generisani dokazi za politike i programe: Analitički rad o preprekama za ekonomsko učešće žena i o ekosistemima preduzetništva doprinio je informisanju političkog dijaloga i određivanju programskih prioriteta.
• Pojačano zagovaranje i vidljivost: Rodna ravnopravnost, ekonomsko osnaživanje žena i nasilje omogućeno tehnologijom dobili su veću vidljivost kroz regionalne kampanje i angažman relevantnih aktera.

Ishod projekta

• Izgrađeni kapaciteti i ojačane nove i postojeće mreže u regionu, uključujući regionalnu Akademiju za liderstvo u oblasti rodne ravnopravnosti i Mrežu za rodnu ravnopravnost na Zapadnom Balkanu;
• Povećano razumijevanje glavnih prepreka i izazova koji stvaraju rodne nejednakosti u STEM i ICT obrazovanju i zapošljavanju na Zapadnom Balkanu, kao i povećane mogućnosti za digitalno usavršavanje žena i djevojčica, uključujući i one iz marginalizovanih grupa.

Statistika

Širom Zapadnog Balkana, zastupljenost žena u političkom odlučivanju poboljšana je u posljednjim godinama, uglavnom zahvaljujući uvođenju kvota, ali značajne razlike i dalje postoje na različitim nivoima upravljanja. Žene trenutno zauzimaju 39,2% poslaničkih mjesta u Sjevernoj Makedoniji, 37,6% u Srbiji, 37,5% na Kosovu*, 35% u Albaniji, 28,4% u Crnoj Gori i 23,8% u Bosni i Hercegovini. Međutim, zastupljenost značajno opada na izvršnim funkcijama: žene čine 47% izvršne vlasti u Albaniji i oko 30% u Srbiji, ali samo 20% u Bosni i Hercegovini, 25% na Kosovu*, 21,9% u Crnoj Gori i 12,5% u Sjevernoj Makedoniji. Jaz je najizraženiji na lokalnom izvršnom nivou, gdje žene obavljaju samo 19,6% funkcija gradonačelnika u Bosni i Hercegovini, 13,3% u Srbiji, 13,1% u Albaniji, 10,5% na Kosovu*, 2,5% u Sjevernoj Makedoniji, dok u Crnoj Gori nema žena na tim pozicijama.

Stope zaposlenosti žena i dalje su znatno niže u odnosu na muškarce u svim ekonomijama, krećući se od 21,2% na Kosovu*, 37,3% u Bosni i Hercegovini i 37,9% u Sjevernoj Makedoniji, do 45,1% u Srbiji, 46,3% u Crnoj Gori i 69,3% u Albaniji. Učešće žena u preduzetništvu takođe ostaje ograničeno, pri čemu žene posjeduju ili su suvlasnice približno 18% preduzeća na Kosovu*, oko 20,6% u Sjevernoj Makedoniji, 25% u Bosni i Hercegovini, 26,3% u Crnoj Gori, oko jedne trećine preduzeća u Srbiji i oko 32,6% mikropreduzeća u Albaniji. Istovremeno, žene su i dalje nedovoljno zastupljene u korporativnom rukovodstvu i na pozicijama odlučivanja širom regiona, dok rodni jaz u zaradama i profesionalna segregacija i dalje utiču na prihode žena i njihov napredak u karijeri. Ovi obrasci ukazuju na trajni regionalni jaz između formalnih obaveza (opredjeljenja)  u oblasti rodne ravnopravnosti i stvarnih ekonomskih ishoda za žene, posebno kada je riječ o pristupu rukovodećim pozicijama i prilikama u sektorima visokog rasta kao što su nauka, tehnologija, inženjerstvo i matematika (STEM) i inovacije.

*Kosovo se u ovom dokumentu razumije u skladu sa Rezolucijom Savjeta bezbjednosti Ujedinjenih nacija 1244 (1999).

*Za Evropsku uniju, ova oznaka se koristi bez prejudiciranja stavova o statusu i u skladu je sa Rezolucijom Savjeta bezbjednosti UN 1244/99 i Mišljenjem Međunarodnog suda pravde o deklaraciji o nezavisnosti Kosova.

Ciljevi održivog razvoja (SDGs)

Program je u potpunosti usklađen sa Ciljevima održivog razvoja Ujedinjenih nacija, doprinoseći Cilju 5 kroz rješavanje strukturnih rodnih nejednakosti u ekonomskom učešću i liderstvu, Cilju 8 kroz promovisanje inkluzivnih tržišta rada i ženskog preduzetništva, te Cilju 9 kroz unapređenje učešća žena u inovacijama, STEM oblastima i novim sektorima povezanim sa zelenom i digitalnom tranzicijom.

Pored toga, program podržava agendu pristupanja Evropskoj uniji širom Zapadnog Balkana, doprinoseći ključnim reformskim oblastima u okviru Poglavlja 19 (Socijalna politika i zapošljavanje) i Poglavlja 23 (Temeljna prava). Fokus na rodno odgovorno upravljanje, inkluziju na tržištu rada i inovacione ekosisteme direktno doprinosi usklađivanju sa standardima EU i jača napredak ka inkluzivnim, konkurentnim i održivim ekonomijama.