LocationsБорбордук Азияда аймактык чек ара аралык кызматташтык чечүүчү мааниге ээ
Жалпы жапайы жаратылыш, жалпы ландшафттар, жалпы жоопкерчилик
2026-ж., 22-July
Жергиликтүү тургун Кулун-Ата көлү аймагы аркылуу аттанып баратат, Кыргызстан
БУУӨП Кыргызстан
Тянь-Шань жана Памир тоолорунун мөңгүлөрүнөн тартып төмөн жактагы чөлдөргө, талааларга жана дарыя бассейндерине чейин Борбордук Азиянын экосистемалары чек аралар аркылуу терең байланышта. Дарыялар өлкөлөрдүн ортосунда агат. Жапайы жаныбарлар жалпы ландшафттар аркылуу миграциялайт. Тоо экосистемалары айыл чарбасын, энергия өндүрүшүн жана тоолуу аймактардан алыс жайгашкан жамааттардын турмушун камсыз кылган суу системаларын жөнгө салат.
Бирок бүгүнкү күндө бул экосистемалар климаттын өзгөрүшүнүн жана адамдын таасиринин айынан барган сайын күчөгөн кысымга дуушар болууда, бул морт чөйрөлөргө жана айыл жеринин жашоо каражаттарына кошумча оордук түшүрүүдө. Жаратылышка эң жакын жашаган жамааттар кесепеттерин көп учурда биринчилерден болуп сезишет — суунун жетишсиздиги, жайыттардын бузулушу, айыл чарба өндүрүмдүүлүгүнүн төмөндөшү жана климатка байланыштуу тобокелдиктердин көбөйүшү аркылуу.
Бул кыйынчылыктар өлкөлөр чек араларында токтоп калбайт.
Ошондуктан Борбордук Азиянын экосистемаларын коргоо үчүн өлкөлөр экологиялык коридорлорду сактоо, чек ара аралык корголуучу аймактарды бекемдөө, суу жана жер ресурстарын башкарууну жакшыртуу, ошондой эле келечеги жаратылыш менен тыгыз байланышкан жамааттардын климатка туруктуу жашоо каражаттарына инвестиция салуу боюнча биргелешип иштеши зарыл. Өкмөттөр, жамааттар, өнүктүрүү боюнча өнөктөштөр жана илимий коомчулук өлкөлөрдүн ичинде да, ортосунда да кызматташууга тийиш. Эки тараптуу келишимдер, жапайы жаратылышты биргелешип мониторингдөө, браконьерчиликке каршы координацияланган аракеттер жана Ак илбирсти жана анын экосистемаларын сактоо боюнча глобалдык программа (GSLEP) сыяктуу аймактык платформалар аркылуу өлкөлөр илимий билим менен алмашып, жаратылышты коргоо ыкмаларын шайкештирип, саясий чек аралардан алда канча алыс созулган экосистемаларды биргелешип сактап жатыша.
Чек ара аралык кызматташтык региондо буга чейин эле калыптана баштаган.
Мисалы, Борбордук Азиядагы эң ийгиликтүү жаратылышты коргоо келишимдеринин бири Казакстан, Өзбекстан жана Түркмөнстандын аймагындагы Үстүрт платосун жана Турандын мелүүн алкактагы чөлдөрүн коргойт. Бул демилге аялуу экосистемаларды жана сайгак менен ак илбирс сыяктуу миграциялык түрлөрдү сактап калууга мүмкүндүк берди.
БУУӨП Казакстан/Салторе Сапарбаев
Бул жалпы жаратылыш мурасынын эң күчтүү символдорунун бири — ак илбирс: анын жашап калышы миллиондогон адамдар күн сайын көз каранды болгон бүтүндөй экосистемалардын ден соолугун чагылдырат. Дени сак тоо ландшафттары таза суу ресурстарын камсыз кылууга, кырсык тобокелдиктерин азайтууга, жайыттарды жана айыл чарбасын колдоого, биологиялык ар түрдүүлүктү сактоого жана аймак боюнча климаттын өзгөрүшүнө туруктуулукту чыңдоого жардам берет.
Ак илбирс координацияланган жаратылышты коргоо аракеттери чек аралар аркылуу морт экосистемаларды калыбына келтирүүгө кантип жардам берерин көрсөткөн эң ачык мисалдардын бирине айланды.
Казакстанда бул түр улуттук чек аралардан ашып, Кытай, Кыргызстан, Орусия жана Өзбекстанга чейин созулган тоо кыркаларында байырлайт, бул болсо аны коргоону аймактык кызматташтык менен тыгыз байланыштырат
Акыркы он жылда ареал өлкөлөрү улуттук коргоо стратегиялары, корголуучу аймактарды кеңейтүү жана экосистемалардын мониторингин жакшыртуу аркылуу түрдү сактоо боюнча аракеттерин күчөттү. Ири масштабдуу мониторинг жана жашоо чөйрөсүн сактоо демилгелери Тянь-Шань жана Алтай тоо системалары боюнча ак илбирстин популяциясы жана миграция жолдору тууралуу жаңы маалыматтарды берди.
Казакстанда 1990-жылдардын орто ченинде тоолуу ландшафттарда жашоо чөйрөсүнүн бузулушу, адамдын кысымы жана экосистемалардын фрагментациясы күчөгөндүктөн, ак илбирстин саны болжол менен 80–100 башка чейин азайган. Ошондон бери санариптик мониторинг, генетикалык банк түзүү, жүрүм-турумду жана миграция жолдорун изилдөө сыяктуу системалуу чаралар 2026-жылы Мерке аймактык жаратылыш паркынын түзүлүшүнө өбөлгө болуп, чек аралар аркылуу жалпы болгон маанилүү жашоо чөйрөлөрүн жана экологиялык коридорлорду коргоону күчөттү. Бүгүнкү күндө популяция 152–189 ак илбирс деп бааланат, ал эми Казакстандагы түрдүн ареалынын болжол менен 70 пайызы корголуучу аймактарга кирет.
Кулун-Ата көлү, Кыргызстан.
БУУӨП Кыргызстан
125 000 чарчы километрден ашык бийик тоолуу жашоо чөйрөсүнө жана Борбордук Азиядагы ак илбирстин эң ири ландшафттарынын бирине ээ болгон Кыргызстан ак илбирс ландшафттарын сактоону улуттук жана аймактык артыкчылык катары карайт. Бул жашоо чөйрөлөрүн коргоо — бул ошол эле учурда улуттук чек аралардан тышкары жамааттарды жана экономиканы камсыз кылган токойлорду, жайыттарды, мөңгүлөрдү, кар талааларын жана суу чогулуучу бассейндерди сактоо дегенди билдирет. Өлкө корголуучу аймактар жана экологиялык коридорлор аркылуу экологиялык байланыштуулукту чыңдаган ландшафттык мамилени колдонот, ошону менен бирге мөңгүлөрдү жана кар талааларын узак мөөнөттүү коргоо үчүн укуктук негиз түзүүдө.
2024-жылга карата улуттук эксперттер жана эл аралык өнөктөштөр өлкө тарыхындагы эң ири координацияланган ак илбирс баалоосун жүргүзүп, узак мөөнөттүү мониторинг үчүн баштапкы негиз түзүштү жана бир дагы корголуучу аймак популяцияны өз алдынча колдоого жетиштүү эмес экенин көрсөтүштү. Ушунун негизинде Кыргызстан ак илбирстин негизги жашоо чөйрөлөрүнүн болжол менен 700 000 гектарын бириктирген «Чаткал» жана «Ак-Илбирс» экологиялык коридорлорун түздү.
Улуттук аракеттерден тышкары, Кыргызстан ак илбирсти сактоо боюнча биринчи Глобалдык форумду кабыл алып, анда ареалдагы 12 өлкө Бишкек декларациясын кабыл алган, Эл аралык ак илбирс күнүн белгилөөгө көмөктөшкөн жана Ак илбирсти жана анын экосистемаларын сактоо боюнча глобалдык программа, аймактык келишимдер жана ареал өлкөлөрүнүн биргелешкен аракеттери аркылуу чек ара аралык кызматташтыкты өнүктүрүүдө.
БУУӨП Тажикстан
Тажикстандын тоолорунда адамдар муундан муунга ак илбирс менен коңшулаш жашап келишет. Бирок жайыттардын азайышы жана жапайы жаныбарлардын жоголушу жамааттар менен жырткычтарды кагылышууга алып келген. БУУӨП жетектеген жана Глобалдык экологиялык фонд (ГЭФ) тарабынан каржыланган жаратылышты коргоо долбоору адамдардын жыргалчылыгын жапайы жаратылышты коргоо менен байланыштырды. Алыскы тоолуу аймактардан 500гө жакын адам, алардын ичинде корголуучу аймактардын инспекторлору жана жамаат мүчөлөрү, «акылдуу патрулдоо» жана жапайы жаратылышты мониторингдөө ыкмаларын өздөштүрүштү — бул жаныбарларды көзөмөлдөөнү жана коркунучтарды аныктоону жакшыртып, мыйзамсыз аңчылыкты жана бак-дарак кыюуну азайтууга салым кошту.
Адамдар менен ак илбирстин ортосундагы кагылышууну азайтуунун жөнөкөй, бирок натыйжалуу чечими жамааттарга жем-чөп берүү болду: жазында малды кошумча 20 күн тоюттандыруу тоо жайыттарынын калыбына келишине жана жапайы жаныбарлардын кайтып келишине мүмкүндүк берди. Жапайы жаратылышта азык көбөйгөн сайын, ак илбирстер мал жаныбарларга сейрек кол салып калды.
Жергиликтүү демилгелерде жетекчилик жамааттарга ишенип берилди, бирок ийгиликти алар гана камсыз кылган жок. Биологиялык ар түрдүүлүк боюнча алкактык документтер бар болсо да, алардын натыйжалуулугу бардык деңгээлдеги адистердин потенциалына, анын ичинде институттарды бекемдөөгө, корголуучу аймактарды башкарууга жана окумуштуулар менен жаратылышты коргоо ведомстволорунун ортосундагы тыгыз кызматташтыкка көз каранды.
БУУӨП Түркмөнстан / Довлет Режепов
Тоолордон Арал деңизинин бассейнине түшкөндө, бул жерде да жамааттар аймак үчүн олуттуу социалдык жана экономикалык кесепеттерге алып келген айлана-чөйрөнүн деградациясына каршы күрөштүн алдыңкы сабында турганын көрөбүз. Суунун жетиштүүлүгү, жердин деградациясы жана экосистемалардын абалы улуттук чек аралар аркылуу өз ара тыгыз байланышта. Булганткыч заттарды алыс аралыкка ташыган чаң жана туз бороондору, топурактын бузулушу, айыл чарба жерлеринин туздашуусу, биологиялык ар түрдүүлүктүн жоголушу жана суу ресурстарына күчөгөн басым Борбордук Азиянын бардык жамааттарына таасирин тийгизүүдө.
Түркмөнстанда айыл чарба өндүрүмдүүлүгүнүн төмөндөшү, жайыттардын бузулушу жана суу тартыштыгынын күчөшү сыяктуу кошумча климаттык факторлор жергиликтүү жамааттарга, өзгөчө жашоо каражаттары жана азык-түлүк коопсуздугу үчүн жаратылыш ресурстарына көбүрөөк көз каранды болгон аялдарга жана аялуу үй-бүлөлөргө барган сайын күчтүү таасир этүүдө.
Жабыркаган ландшафттарда практикалык чаралар жаратылыш ресурстарына болгон басымды азайтууга жардам берип, ошол эле учурда жашоо каражаттарын жана биологиялык ар түрдүүлүктү сактоону колдоодо. Жамааттар деградацияга учураган жайыттарды калыбына келтирип, өндүрүмдүүлүктү жогорулатуу жана морт экосистемаларга басымды азайтуу үчүн жерди туруктуу башкаруунун ыкмаларын колдонууга өтүүдө. Аялдардын ресурстарды туруктуу башкарууга жана жергиликтүү чечимдерди кабыл алууга катышуусун чыңдоо барган сайын маанилүү болууда.
БУУӨП Өзбекстан
Өзбекстандын тоолуу ландшафттарында жамааттардын өздөрү демилгелеген чечимдери да экосистемаларды коргоо күнүмдүк турмушту жакшыртуу менен кантип айкалыша аларын көрсөтүүдө. Жергиликтүү көптөгөн демилгелердин арасында жөнөкөй практикалык чаралар — мисалы, короо-жайларды жана эгиндерди жапайы жаныбарлардын киришинен жана көзөмөлсүз жайылуудан коргогон тосмолор — азык-түлүк коопсуздугун жакшыртып, экономикалык жоготууларды азайтууда. Айылдардагы үйлөргө суу түтүктөрүнүн тартылышы алыскы суу булактарына тез-тез баруу зарылдыгын жоюп, жаратылыш чөйрөсүн сактоо менен бирге жашоо шарттарын жакшыртууда.
Жергиликтүү муктаждыктарга ылайыкташтырылган бул чечимдер чогуу алганда аялуу жаратылыш аймактарына басымды азайтат, адам менен жапайы жаныбарлардын кагылышуу тобокелдигин төмөндөтөт жана жамааттар менен алар көз каранды болгон экосистемалардын ортосундагы байланышты чыңдайт. Тажикстандагыдай эле, алар маанилүү сабакты чагылдырат: жаратылышты коргоо аракеттери жамааттар айлана-чөйрөнү коргоодон түздөн-түз пайда көрүп, жаратылышты сактоодо активдүү өнөктөшкө айланганда эң натыйжалуу болот.
Кулан жана жейрен — Кыргызстан менен чектешкен Алтын-Эмел улуттук паркынын негизги тургундары.
БУУӨП Казакстан/Айнур Халиоллаева
Дени сак тоо экосистемалары чек аралар аркылуу экономиканы жана калкты камсыз кылган дарыя системаларын жөнгө салууга жардам берет. Токойлордун, жайыттардын жана суу чогулуучу бассейндердин деградациясы эрозияны, суу коопсуздугунун жетишсиздигин жана агымдын төмөнкү жагындагы бүтүндөй аймактар үчүн кырсык тобокелдиктерин күчөтөт. Ошондуктан жаратылышты коргоо — бул ошол эле учурда аймактык туруктуулукка, экономикалык туруктуулукка жана адам коопсуздугуна салынган инвестиция.
Аймак кызматташтыктын өсүшүн буга чейин эле көрсөттү: өлкөлөр корголуучу аймактарды кеңейтип, айлана-чөйрөнү башкарууну бекемдеп, экосистемаларды калыбына келтирүүгө инвестиция салууда. Аймактык диалог жана өз ара аракеттенүү күч алууда.
Борбордук Азия өзүнүн жалпы жаратылыш мурасын сактап калуу үчүн үч артыкчылыкка көбүрөөк көңүл буруу зарыл: чек ара аралык экологиялык коридорлорго инвестиция салуу; суу, жер жана биологиялык ар түрдүүлүктү башкаруу боюнча кызматташтыкты чыңдоо; жана жашоо каражаттары түздөн-түз дени сак экосистемаларга көз каранды болгон жамааттарды колдоону кеңейтүү.
БУУӨПтүн Борбордук Азиядагы Туруктуу өкүлдөрү катары биз Борбордук Азиянын беш өлкөсүнүн жетекчилиги менен аймак биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо, климаттык туруктуулук жана туруктуу өнүгүү чек аралар аркылуу кантип биргелешип өнүгө аларынын глобалдык үлгүсүнө айлана алат деп эсептейбиз.
Бүгүн биз Борбордук Азияда чек ара аралык биологиялык ар түрдүүлүктү сактоо боюнча өнөктөштүктү чыңдоого жана инвестицияларды көбөйтүүгө чакырабыз.
Ак илбирс улуттук чек араларды тааныбайт. Дарыялар, кургакчылык, чаң бороондору жана климаттын өзгөрүшүнүн кесепеттери да ошондой. Биздин жообубуз да чек араларда токтоп калышы мүмкүн эмес.
Макаланын толук версиясы Өзбекстандын Самарканд шаарында өткөн Глобалдык экологиялык фонддун (ГЭФ) 2026-жылдагы Ассамблеясына карата The Times of Central Asia басылмасында жарыяланган.