LocationsЖастар және экотуризм: табиғаттан басталған тағылым
2025 ж. 24 September
Экотуризм бүгінгі таңда тек сәнге ғана емес, әлемдік деңгейдегі аса маңызды қажеттілікке айналды. Климаттың өзгеруі мен табиғи байлықтардың азаюы адамдардың табиғатқа деген көзқарасын өзгертті- енді олар жай демалумен ғана емес, оны сақтауға өз үлесін қосумен де айналыса бастады. Қазақстанда да бұл бағыт қарқынды дамып келеді. Ел аумағында қайталанбас табиғи ландшафттары мен бай жануарлар дүниесімен ерекшеленетін 14 ұлттық парк пен 10 мемлекеттік қорық бар. Соңғы жылдары мұнда келушілер саны айтарлықтай көбейді: 2021 жылы ұлттық парктерді 1,5 миллион адам араласа, 2024 жылы олардың саны 2,8 миллионға жетті. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 18 пайызға көп.
Бұл деректер экотуризмге қызығушылықтың орнықты өсіп келе жатқанын дәлелдейді. Алайда табиғи аумақтардың экожүйелеріне түсетін салмақ та артуда. Сол себепті туризмді табиғатты қорғаумен үйлестіре отырып дамыту, сондай-ақ осы бағытта білікті мамандар даярлау өте өзекті.
Батыс-Алтай мемлекеттік табиғи қорығы
Осы ретте 2023 жылы Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінде БҰҰ Даму бағдарламасының қолдауымен Биологиялық әртүрлілікті қаржыландыру бастамасы (БИОФИН) аясында экотуризм курсы енгізілді. Ал 2024 жылы туристік қызметтерді стандарттау бойынша арнайы оқу модульдері дайындалды.
Курс үш модульден тұрады. Онда экотуризмді басқару, саладағы қызметтерді стандарттау сияқты маңызды тақырыптар қамтылған. Бүгінде ол қазақ, орыс және ағылшын тілдерінде оқытылып, студенттерге орнықты туризмнің заманауи тәсілдерін үйренуге мүмкіндік береді.
Алина, Бақдәулет және Камила – Қазақстандағы туризмді дамытатын жаңа мамандар буыны.
Алғашқылардың бірі болып бұл бағдарламадан «Туризм» мамандығының 4-курс студенттері Камила Аханова, Бақдәулет Тоқсанбаев және Алина Рыспаева өтті. Олар бірге оқиды, достық қарым-қатынаста. Оқу басталған кезде барған алғашқы үлкен жорық әлі күнге дейін естерінде: олар шамамен екі апта бойы тауда шатырда тұрып, табиғатпен тығыз байланыста болды. Сол кезде олар еркіндікті сезініп, бір-біріне қамқор болуды және бірге жұмыс істеуді үйренді. Сондықтан экотуризм жастар үшін жай ғана оқу пәні емес, өмірлік маңызы бар тәжірибеге айналды.
Камила бала кезінен тауға шығуды жақсы көреді. Экотуризм сабақтарында ол алғаш рет туризмнің басты мақсаты тек адамдарға жайлы жағдай жасау емес, табиғатқа да зиян келтірмеу екенін түсіне бастады.
«Маршруттар мен соқпақтардағы келушілер ағынын реттеу өте маңызды. Бұл табиғи аумақтарды сақтап қалуға мүмкіндік береді. Туризм орнықты дамуы тиіс, әйтпесе ұлттық парктер мен қорықтарға баратын ең басты байлығымыз- табиғатты жоғалтып алуымыз мүмкін»,- дейді ол.
Камила бала кезінен тауға шығуды ұнатады, сондықтан экотуризм курсы оның оқу бағдарламасының бір бөлігі ғана емес, сонымен қатар хоббиіне маңызды қосымша болды.
Бақдәулет туризмді география мен ағылшын тіліне қызығушылығы арқасында таңдаған. Ол болашақта гид-аудармашы болып, Алматыға келген қонақтарға тек әсем табиғатты ғана емес, саналы саяхат мәдениетін де таныстыруды мақсат етеді.
«Гид ретінде мен туристерге тек жақсы әсер сыйлап қана қоймай, олардың экологиялық мәдениет туралы түсінігін қалыптастыруға да ықпал ете алатынымды түсіндім. Адамдар табиғатты қорғауды, жергілікті қауымдастықтарға құрметпен қарауды демалыспен ұштастыруға болатынын ұғынуы маңызды»,- деп қайырды ол.
Бақдәулет болашақ гид-аудармашы ретінде туристерге саналы саяхаттар туралы айтып беруді жоспарлап отыр.
Болашаққа деген өз көзқарасымен Алина да бөлісті. Оның айтуынша, Қазақстанның экотуризмді дамытуда зор әлеуеті бар және бұл сала алдағы онжылдықта ел туризмінің басты бағытына айналуы мүмкін.
«Қазақстанда табиғат байлығы мен мәдени мұра жеткілікті. Болашақтағы туризм тек туристердің жайлылығы емес, сонымен қатар көміртек ізін азайту, өсімдіктер мен жануарлар дүниесін сақтау болуы тиіс. Сондықтан мұндай пәндердің университетте оқытылуы өте маңызды»,- дейді ол.
Алина турларды, оның ішінде ұлттық парктер мен қорықтар бойынша да ұйымдастырумен айналысуды көздеп отыр.
Студенттердің айтуынша, олардың замандастарының көпшілігі әлі де экотуризмнің мәнін толық білмейді. Сондықтан бұл тақырыпты қарапайым әрі түсінікті тілде жиі көтеру қажет. Әсіресе жастар үшін әлеуметтік желілер арқылы жеткізу маңызды.
Жаңа оқу жылы тек студенттер үшін ғана емес, оларды дайындайтын оқытушылар үшін де жаңалықтарға толы болды. Экотуризмге арналған курс- ұлттық парктерде жасалған экспедициялар, көпжылдық ғылыми ізденістер мен БҰҰ Даму бағдарламасымен (БҰҰДБ) бірлескен ынтымақтастықтың жемісі.
Орнықты туризм зертханасының меңгерушісі, қауымдастырылған профессор Александр Артемьев 2000 жылдан бері университетте еңбек етіп келеді. Ол бірнеше буын мамандарды тәрбиелеп шығарған. Тәжірибелі ұстаз әрі Қазақстандағы экотуризм мен орнықты туризм саласындағы жетекші сарапшылардың бірі.
«Бұл курстың пайда болу идеясы- БҰҰ Даму бағдарламасының жобалары аясында ұйымдастырылған экспедициялардан кейін туындаған қисынды қадам. Біз елдегі ұлттық парктер мен қорықтардың басым бөлігін аралап, ондағы мәселелерді өз көзімізбен көрдік. Қорытынды жасап, халықаралық тәжірибені зерделедік. Сол білім мен тәжірибені студенттерге жеткізу қажеттігін түсіндік»,- дейді профессор Александр Артемьев.
Профессор Александр Артемьев – Қазақстандағы орнықты туризм саласының жетекші сарапшыларының бірі. Дәл осы профессор курстарды жасау бастамашыларының бірі болды.
Артемьевтің айтуынша, туризмді экологиялық қауіпсіздіксіз дамыту мүмкін емес. Әсіресе табиғи аумақтарға келушілер санының өсуін ескерсек, жаңа тәсілдерді қолдану өзекті болып отыр. Бұған экосоқпақтарды дамыту, келушілерге квота енгізу, цифрлық логистика сияқты тетіктер жатады. Мұндай шаралар табиғатқа түсетін антропогендік жүктемені азайтуға көмектеседі.
География және табиғатты пайдалану факультетінің деканы Әлия Ақтымбаева да бұл пікірді қолдайды:
«Егер студент экотуризмнің негіздерін дұрыс меңгерсе, ол бұл білімді басқаларға да жеткізе алады. Бұл табиғаттағы жауапты мінез-құлықтың қалыптасуына ықпал етеді. Біз бұл бағытты одан әрі дамытуды жоспарлап отырмыз және экотуризмді Орталық Азияда ілгерілету үшін шетелдік университеттермен белсенді ынтымақтастық жүргізіп келеміз», - дейді ол.
Факультет деканы Алия Ақтымбаева: Экотуризмді дамыту жас мамандарды дайындаусыз мүмкін емес.
Әл-Фараби атындағы ҚазҰУ-де экотуризм курсының әзірленуі мен енгізілуі- Қазақстанда биологиялық әртүрлілікті сақтау үшін қаржылық әрі институционалдық шешімдерді қалыптастыруға бағытталған БҰҰ Даму бағдарламасы (БИОФИН) Биологиялық әртүрлілікті қаржыландыру бастамасының кең ауқымды жұмысының бір бөлігі саналады.
2024 жылдың күзінде БҰҰДБ Биологиялық әртүрлілікті қаржыландыру бастамасымен (БИОФИН) университет арасында орнықты туризм саласындағы ынтымақтастықты нығайту және білім беру бағдарламаларына заманауи тәжірибелерді енгізу туралы меморандумға қол қойылды. Ал 2025 жылғы маусымда елімізде СТ РК 2993 «Туристік қызметтер. Экологиялық туризм. Жалпы талаптар» атты ұлттық стандарт күшіне енді.
Бұл құжат экотуризм инфрақұрылымына, қауіпсіздік пен экологиялық тәжірибелерге, биоәртүрлілік пен экожүйелерді сақтауға, экологиялық ағарту жұмыстарына, тұрмыстық қалдықтарды қайта өңдеуге және энергия үнемдеу технологияларын қолдануға қойылатын нақты талаптарды белгілейді.
Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті – елде экотуризм бойынша оқу курсын алғаш енгізген университет.
Экотуризм саласындағы ұлттық стандарттың қабылдануы- табиғатқа деген жауапты көзқарасты туризмнің барлық деңгейінде орнықтыруға мүмкіндік береді: университеттік білім беру бағдарламаларынан бастап ұлттық парктер мен туроператорлардың жұмысына дейін.
Бұл тәсіл халықаралық тәжірибеге толық сәйкес келеді. Мәселен, Аустралия, Ұлыбритания, Канада, Қытай және АҚШ университеттерінде экотуризм бойынша білім беру бағдарламалары бұрыннан бар және олар жас мамандарды дайындауға бағытталған. Бұл Қазақстанның да әлемдік үрдістермен бірге дамып келе жатқанын, сондай-ақ, халықаралық тәжірибені ұлттық ерекшеліктерге бейімдей алатын кадрларды даярлап жатқанын көрсетеді.
БҰҰДБ және БИОФИН бастамасы экотуризм курсын Қазақстандағы басқа университеттерге кеңейтуді жоспарлап отыр.
Қазірдің өзінде экотуризм курсы онлайн форматқа аударылды. Енді оны тек университет студенттері ғана емес, кез келген адам- соның ішінде гидтер мен туроператорлар да оқи алады. Алдағы жылдары бұл пәнді Қазақстанның басқа да жоғары оқу орындарына кезең-кезеңімен енгізу жоспарланып отыр.
Алина, Бақдәулет және Камила үшін экотуризм туралы білім - болашақ кәсіби жолдарының берік іргетасы. Олар Қазақстанның әлемдік туристік картасында ғана емес, табиғатты аялаудың үлгісі ретінде де танылуын мақсат етеді. Үшеуі де студенттік жылдарының басында бірге барған алғашқы жорығын ерекше сағынышпен еске алады.
«Табиғат аясындағы демалыс жастар арасында барған сайын танымал болып келеді. Ең бастыс- осы үрдіспен бірге қоршаған ортаға деген жауапкершілік те қалыптасуы тиіс. Экотуризм курсы бізге дәл осыны үйретеді»,- дейді студенттер.
